Trong thi ca, đề tài "ly nông", "ly hương" không phải là mới. Hôm qua em đi tỉnh về/ Hương đồng gió nội bay đi ít nhiều. Nguyễn Bính đã viết như thế từ giữa thế kỷ trước. Mấy chục năm qua, thực hiện công cuộc đổi mới, nông thôn đang đứng trước các thách thức của đô thị hóa, kinh tế thị trường. Có những cái "được" và cũng có cái "mất". Cả một vấn đề bề bộn như vậy, Hữu Thỉnh đã đề cập đến, vỏn vẹn trong 8 câu thơ: Bài Cung tháng Chạp.

Khổ thơ thứ nhất là những lát cắt lạnh lùng vào một thực thể đang có nhiều diễn biến. Bốn câu thơ, bốn sự việc, nhắc đến các sản vật khá đặc trưng của đồng quê: con cua, rau đay, quả ổi, vạt mạ, cây mía... Dường như rời rạc, chẳng liên quan  gì với nhau...
Vạc mảnh bờ con cua mất quê
Rau đay làm lẽ buổi tôi về

Thì ra tác giả về thăm quê trong biết bao ngỡ ngàng, bức xúc. Tiếp đón người về thì canh cua rau đay là món ăn  tuyệt vời. Nhưng "con cua" đã mất quê, mất đất sinh sống. Rau đay vốn là cặp chính chuyên với cua đồng, bây giờ lâm vào phận lẽ mọn. Phải đọc đi đọc lại mới thấm nỗi thấp thỏm, đau xót, khi đồng ruộng bị thu hẹp, con người ít việc làm, nơi phố thị là nơi hấp dẫn. Ổi đào (hay người con gái?) lên tỉnh xem son phấn (son phấn... rồi còn gì gì nữa, nếu trở thành các cô gái chân dài?). Mạ vẫn chờ em dóc mía de. Vẫn biết rằng "trâu qua sá, mạ qua thì" là dễ thất bát mùa màng. Nhưng người ta còn phải chạy chợ... Đến câu thứ tư này, "em" mới xuất hiện, là chủ thể của nỗi niềm giăng mắc trong thơ. Chỉ bốn câu thơ mà hàm súc, thực sự "ý tại ngôn ngoại", người đọc ngộ ra bao nhiêu vấn đề đang nổi cộm về nông thôn, về nông nghiệp và người nông dân.
Cứ tưởng như bài thơ chênh chao. Nhưng không, Hữu Thỉnh đã dừng tiếp bức tranh nhân hậu về "em", làm cho toàn bài cân đối, thăng bằng trở lại. Và lại đẹp lên, khi Gió nảy đàn tre cung tháng Chạp... Năm có mười hai tháng, tháng Chạp là tháng vẫy gọi người về. Ai đi làm ăn xa cũng phải nghĩ tới gia đình, làng xóm, kể cả người lầm lỡ.
Trăm câu không đỡ nổi câu tình
"Em" cũng thế thôi. "Em" đã xa quê, xa hàng "thiên lý", nhưng vẫn phải về với mẹ, với quê nghèo dù nay không còn nhiều ruộng đất cấy cày. Là dòng sông thì cứ phải "ba đào"... Nhưng là cây trúc thì vẫn là cây trúc, như câu ca dao "trúc xinh trúc đứng một mình vẫn xinh".
Em mang thiên lý về thưa mẹ
Sông vẫn ba đào, trúc vẫn xinh
Một sự cảm thông sâu sắc. Một niềm tin. Một cái nhìn nhân văn... Đồng thời vẫn là một câu hỏi để ngỏ, chờ đợi sự trả lời về "ly nông bất ly hương" như thế nào đây.

Cung tháng Chạp                HỮU THỈNH Vạc mảnh bờ con cua mất quê Rau đay làm lẽ buổi tôi về Ổi đào lên tỉnh xem son phấn Mạ vẫn chờ em dóc mía de Gió nảy đàn tre cung tháng Chạp Trăm câu không đỡ nổi câu tình Em mang thiên lý về thưa mẹ Sông vẫn ba đào, trúc vẫn xinh.

VƯƠNG BẠCH