Đền thờ Trạng nguyên Lê Văn Thịnh

Đền - chùa Trạng nguyên Lê Văn Thịnh là cụm di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia được xếp hạng vào năm 1994. Đây là công trình tín ngưỡng tôn giáo mang giá trị to lớn về kiến trúc, lịch sử, nghệ thuật và văn hoá; tưởng niệm công đức, sự nghiệp vẻ vang của danh nhân - Thái sư - Trạng nguyên khai khoa Lê Văn Thịnh. Cụm di tích bao gồm đền thờ Lê Văn Thịnh và chùa Bảo Tháp, nằm ở sườn phía nam của núi Thiên Thai thuộc xóm Chùa, thôn Bảo Tháp, xã Đông Cứu, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. Những dấu tích hiện còn ở khu vực này cho thấy lịch sử khởi dựng di tích vào khoảng thời Lý.

Đền thờ có kiến trúc kiểu chữ “Đinh” gồm Đại bái và Hậu cung. Đại bái có kiến trúc kiểu 3 gian, 4 hàng chân cột, tường hồi và tường hậu xây gạch, vôi vữa bít đốc, phía trước để cửa ván gỗ, mái lợp bằng ngói di loại nhỏ. Vì nóc được làm kiểu chồng rường, trên đầu hai cột cái là câu đầu, trên câu đầu đặt hai con rường, đỡ thượng lương là những đấu kê vuông. Toàn bộ vì nóc có 5 hoành mái vuông (kể cả thượng lương). Nối giữa cột cái và cột quân là hệ thống vì nách.

Chính giữa quần thể là chùa Bảo Tháp. Chùa Bảo Tháp khởi thủy có tên chữ “Thái Sư thiền tự” sau đổi tên là “Thiên Thư tự” vẫn còn ghi trên nóc toà Tam bảo và trên chuông đúc năm Minh Mệnh 16 (năm 1835). Các công trình xây dựng trong khu vực chùa có Tam bảo, nhà tổ, nhà khách, nhà bếp. Tam bảo kiến trúc kiểu chữ “Đinh” gồm Tiền đường và Thượng điện dựng theo hướng nam.

Trong di tích còn lưu giữ được nhiều tư liệu hiện vật quý giá có giá trị lịch sử trong công tác nghiên cứu lịch sử. Các loại đồ gỗ ở trong di tích như án thờ, ngai, kiệu, hoành phi, câu đối, cuốn thư, các đồ tế tự... mang phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. Đặc biệt là những hiện vật bằng đá ở đây như hệ thống bia, khánh, rùa, rồng đều mang giá trị nghệ thuật chạm khắc rất cao. Riêng pho tượng rồng “cắn thân” được phát hiện ở đây có giá trị độc đáo. Tượng bằng đá, phong cách lạ lùng và dữ dội để lại những cảm xúc mãnh liệt cho người xem và khiến nhiều người liên tưởng rằng pho tượng chính là “hiện thân” của nỗi oan khiên lịch sử mà ông phải chịu đựng từ gần một ngàn năm trước. Trong chùa còn có các hiện vật: Quả chuông đồng đúc năm Minh Mệnh 16 (năm 1835) có khắc tên chùa “Thiên Thư tự chung”.

Trạng nguyên Lê Văn Thịnh (sinh năm 1050) trong một gia đình nhà nho nghèo ở xứ Kinh Bắc. Ngay từ nhỏ, Lê Văn Thịnh đã nổi tiếng là thần đồng lại thêm đức tính chăm học, lớn lên đi thi kỳ thi nào ông cũng là người đỗ cao nhất nhì. Khi nhà Lý mở khoa thi đầu tiên (tức khoa Minh Kinh năm 1075), Lê Văn Thịnh đã đỗ đầu bảng trong số hơn 10 người vào dự thi Đình và được phong là Trạng nguyên. Sau đó, ông được bổ nhiệm chức Thị lang bộ binh. Ông đã làm quan tới chức Thái sư và bị cách chức, đi đày lên Lương Giang (Thanh Hóa) năm 1096 vì án “hóa hổ giết vua”. Sau này lịch sử đã minh oan cho ông.

ĐÀM TRUNG