Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm một lớp học vỡ lòng ở phố Hàng Than, Hà Nội ngày 31-12-1958

Nửa cuối thế kỷ XX, sự phát  triển về kinh tế- xã hội không đồng đều đã  làm cho khoảng cách giữa các nước ngày càng lớn, dẫn đến sự phân hoá rõ rệt. Nước ta thuộc những nước chậm phát triển. Rút ngắn khoảng cách phát triển cuả nước  ta với  các nước  phát  triển  là vấn  đề mang  tính  chất  chiến lược của sự  nghiệp  công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước ta ngày nay.

Trên con đường phát triển đất nước theo định hướng XHCN, chúng ta không thể cóp nhặt một khuôn mẫu nào cho mình. Vấn đề đặt ra cho chúng ta là phải đi lên bằng nội lực,  trí  tuệ của bản  thân mình. Nhưng  để  có  trí  tuệ  đó  chúng  ta phải lấy nhân vật  trung tâm  là  thế hệ  trẻ hiện nay,  thế hệ  trẻ hiện tại  là tương  lai của thế kỷ XXI. Con người  là yếu tố quyết định sự phát  triển của xã hội, quyết định số phận của dân tộc, nhưng yếu tố con người phải được hiểu trong sự đồng nhất với yếu tố trí tuệ. Trí tuệ là cái cốt lõi của khái niệm con người hiện đại. Chiến lược giáo dục với tư cách là một chiến lược nhằm đạt tới những giá trị nhân bản phù hợp với nền văn minh cao nhất, hoàn toàn hướng vào mục tiêu làm cho CNXH ngày càng phát triển trong đời sống của mỗi con người. Mục đích cuối cùng của CNXH  là điều kiện để tăng giá  trị nhân cách con người và con người  là yếu tố quyết định sự thành công của CNXH: "Muốn có chủ nghĩa xã hội trước hết phải có con người xã hội chủ nghĩa" (Hồ Chí Minh). Để giải đáp những vấn đề do thời đại đặt ra cho chúng ta có thể tìm trong tư tưởng cuả Bác Hồ về giáo dục với những chỉ bảo quan trọng. Mẫu nhân cách mà Bác Hồ hướng tới  trong XHCN là công dân của một nước độc lập, tự do. Nó hoàn toàn khác về chất so với nhân cách người nô lệ của chế độ thuộc địa, hoặc mẫu nhân cách thần dân của xã hội phong kiến trước đây. Đó là những nhân cách được phát triển hết những năng lực, nhân tính cuả con người, những con người có khả năng sáng  tạo ra những giá trị mới, những con người hữu ích cho Tổ quốc, làm chủ xã hội, làm chủ tự nhiên và làm chủ bản thân mình. Phương thức để hình thành nên mẫu nhân cách ấy đòi hỏi  phải  có  nhiệm vụ của nền  giáo dục  đào tạo. Trong  thư gửi học  sinh  nhân ngày khai  trường, Bác Hồ viết:  " Ngày nay các em được may mắn hơn cha anh  là được hấp  thụ một nền giáo dục của một nước độc lập, một nền giáo dục nó sẽ đào tạo các em nên những người công dân hữu ích cho nước Việt Nam, một nền giáo dục làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em" . Vấn đề không phải là ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành mặc dù đây vẫn là khát vọng của nhiều dân tộc và của hàng triệu người Việt Nam hôm nay. Mà là chất lượng con người , là giá trị nhân cách do nền giáo dục xã hội tạo ra, đó là những con người phát triển cao về trí tuệ,  cường tráng về thể chất, phong phú về tâm hồn và trong sáng về đạo đức, ngang tầm với sự đổi mới của đất nước. Đó là con người sẽ làm chủ và là lực lượng chính của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước nhằm đi tới mục tiêu: “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”. Mẫu nhân cách đó hướng tới  thế hệ trẻ của dân tộc, những người chủ tương lai của nước nhà. Tương lai của dân tộc ta xán lạn hay ảm đạm phụ thuộc rất nhiều vào thế hệ trẻ và chiến lược  giáo dục -  đào tạo  hôm  nay. Hơn  50 năm  trước  Bác Hồ cũng  đã  nói: “Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà. Thật vậy nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên. Thanh niên muốn làm chủ tương lai cho xứng đáng thì ngay hiện tại phải rèn luyện tinh thần và lực lượng của mình. Phải ra làm việc để chuẩn bị cái tương lai đó”. Vấn đề thanh niên là vấn đề của tương lai đất nước không tách rời nhau, bàn về tương lai mà không bàn về thanh niên là không tưởng.  Sự  phát  triển của  quốc  gia  dân tộc  phụ  thuộc rất  nhiều  vào  nguồn lực  con người. Nguồn lực con người gắn liền với năng lực trí tuệ và tinh thần của thế hệ trẻ. Trong thời đại khoa học công nghệ và tin học con người đưa đất nước tiến lên không chỉ và không thể bằng sức mạnh cơ bắp mà chủ yếu là sức mạnh tri thức, trí tuệ. Dự cảm điều đó Bác Hồ đã căn dặn thanh thiếu niên, học sinh: “Ngày nay chúng ta phải xây dựng lại cơ đồ mà tổ tiên đã để lại cho chúng ta, làm sao cho chúng ta theo kịp các nước khác  trên hoàn cầu. Trong công cuộc kiến  thiết đó nước nhà  trông mong chờ đợi ở các em rất nhiều. Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em”. Với xu thế toàn cầu hoá, quốc tế hoá, giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ tỏ ra có ưu thế mạnh trong cạnh tranh và phát triển. Các “con rồng”, “con hổ” châu Á có sự phát triển kinh tế nhảy vọt trong vài thập kỷ gần đây, bởi họ biết đầu tư cho giáo dục - đào tạo. Ở nước ta hiện nay cần đến nhiều nguồn lực cho sự phát  triển, trong đó nguồn lực con người giữ vai trò chủ đạo. Các nguồn lực khác như vốn, tài  nguyên, kỹ  thuật…  tuy rất  quan  trọng  nhưng  giữ  vai  trò  tiềm năng. Nhận  thức  rõ điều đó, kế  thừa những tư tưởng của Bác Hồ, Đảng  ta  trong đường lối, cương lĩnh của mình đã có một quyết sách đúng đắn: coi khoa học- công nghệ, giáo dục - đào tạo là quốc sách hàng đầu để công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.

Bác Hồ cũng đã phác thảo một nội dung giáo dục - đào tạo phong phú và toàn diện để hình thành nên phẩm chất những con người mới vừa “hồng” vừa  “chuyên”.  Trong  giáo dục  và học tập  phải  chú  trọng  đủ  các mặt: “Đạo  đức  cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hoá kỹ thuật, lao động và sản xuất”.

 Giáo dục đạo đức cách mạng, giác ngộ  lý tưởng XHCN cho  thế hệ  trẻ hôm nay ngoài lòng trung thành với Tổ quốc, với nhân dân, với Đảng phải đặc biệt chú ý giáo dục ý chí quyết  tâm đưa đất nước  thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu, vươn tới giàu  mạnh. Mục tiêu của đất nước trong giai đoạn hiện nay không chỉ là độc lập, tự do mà còn hạnh phúc của cả  dân tộc và mỗi  con người. Bác Hồ cũng  đã từng nói:  “Nếu nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc tự do, thì độc lập cũng chẳng nghĩa lý gì”. Do vậy, hạnh phúc, tự do  là mục  tiêu  ta phải phấn đấu. Để cho  thế hệ  trẻ có  3 động lực, có ý thức vươn lên cần phải giúp họ hiểu được giá trị của truyền thống. Đó là chủ nghĩa yêu nước, ý chí độc lập tự do quyết tâm phấn đấu vì mục tiêu: Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh. Muốn vậy cần phải khơi dậy tinh thần tự hào dân tộc, ý chí vươn lên tự lực tự cường của dân tộc. Đồng thời cần làm cho thế hệ trẻ thấy được cái nhục của sự nghèo nàn của sự mất nước trước đây.

Nền giáo dục của chúng  ta  trước đây xây dựng  trên nền tảng kinh tế- xã hội cổ truyền: nông nghiệp, nông thôn, nông dân. Ngày nay nền giáo dục phải đi vào xã hội hiện  đại,  kinh tế  thị  trường  định hướng XHCN,  khoa học và  công  nghệ nhằm phát huy sự sáng tạo của cá nhân trong nhiều lĩnh vực.

Ngày nay  công  nghệ tin học thúc đẩy xu  thế  toàn cầu  hoá, vai  trò của  cá  nhân  ngày càng tăng  lên và vượt ra khỏi phạm vi một cộng đồng, vượt ra khỏi biên giới quốc gia. Con người nhờ vào công nghệ thông tin hiện đại có thể thâu tóm thông tin  nhanh chóng và tích luỹ những năng lực mới mẻ. Do đó cá nhân có tính độc lập cao,  tự hoàn  thiện mình và  tác động mạnh mẽ đến bước  tiến cũng như số phận cả cộng đồng và cả nhân loại. Vấn đề đặt ra là cần phải có một chiến lược giáo dục- đào tạo để phát huy nhanh chóng vai  trò của cá nhân như một động lực phát triển đất nước và hạn chế mặt tiêu cực của xu thế đó.

Giáo dục văn hoá là một vấn đề rất rộng và sâu sắc được Bác Hồ gắn với việc giáo dục đạo đức, giáo dục khoa học- kỹ  thuật và  lao động. Ở  đây chỉ đề cập đến giáo dục văn hoá nhân văn cho các  thế hệ hôm nay và mai  sau mang một ý nghĩa nhân sinh cao cả. Bởi trước một thực tế sự phát triển của khoa học- công nghệ  đã đưa lại những giá trị nhân văn kỹ thuật cho nhân loại song cũng đặt trước nhân loại những thách thức to lớn làm biến đổi những nhận hướng giá trị xã hội và chuẩn mực đạo đức cộng đồng.

ThS. ĐỖ BÌNH ĐỊNH