Tượng Lý Thái Tổ ở Hà Nội. Ảnh: Nguyễn Lâm

Trong dân gian Việt Nam còn khá nhiều truyền thuyết về nhân vật Lý Công Uẩn, ông vua đầu tiên của nhà Lý và cũng là người sáng lập quốc đô Thăng Long-một trung tâm chính trị-kinh tế-văn hóa-ngoại giao trường tồn của đất nước…

Tục truyền Lý Công Uẩn là một nhân tài được nuôi dưỡng từ cửa Phật. Mẹ ông họ Phạm, vốn không có chồng, nhân một lần đi lễ chùa Cổ Pháp về, trông thấy vị long thần cười đùa với mình, rồi sau đó tự nhiên có thai. Đến kỳ sinh nở, bà đem con bỏ ở cửa chùa. Sư trụ trì chùa đó là Lý Khánh Vân nhặt đứa bé, ẵm vào chùa nuôi nấng và đặt tên là Lý Công Uẩn. Bấy giờ dư luận trong dân có ý đồ ngờ cho nhà sư Lý Khánh Vân, nên đã có câu ca dao châm biến nhẹ nhàng rằng:

          Con ai đem bỏ chùa này
          Con ăn mày Phật, con thầy thầy nuôi.

Lý Công Uẩn lúc bé khôi ngô, rắn rỏi và rất thông minh, nên được sư Khánh Vân hết lòng chăm sóc, dạy bảo. Mới sáu, bảy tuổi Lý Công Uẩn đã làu thông kinh sử nhưng phải cái hay tinh nghịch. Một hôm sư Khánh Vân sai Lý Công Uẩn mang oản lên bệ thờ Hộ Pháp, cậu bé đã khoét ruột oản ăn trước. Đêm đến, Hộ Pháp báo mộng cho sư biết. Đến hôm sau, Khánh Vân trách mắng Lý Công Uẩn. Cậu bé ức lắm, rồi lại viết vào sau lưng tượng mấy chữ "Đày ba ngàn dặm". Đêm hôm đó, sư lại mộng thấy Hộ Pháp đến ngỏ lời từ biệt rằng: Hoàng đế đày tôi đi xa, xin có lời chào ông. Sáng hôm sau, sư lên xem pho tượng Hộ Pháp, quả thấy mấy chữ "Đày ba ngàn dặm" ở sau lưng. Sư bèn sai chú tiểu lấy nước rửa bỏ mấy chữ ấy mà rửa mãi không sạch. Đến lúc bảo Lý Công Uẩn làm, thì cậu bé chỉ nhổ bọt xoa xoa mấy cái là sạch ngay. Sư hết sức kinh ngạc. Nhận thấy Lý Công Uẩn đã hơi lớn, lại nghịch ngợm quá, Khánh Vân liền gửi Lý Công Uẩn sang học với sư Vạn Hạnh bên chùa Lục Tổ.

Vạn Hạnh là vị sư  nổi tiếng hay chữ, học thông cả tam giáo lại có tài kinh luân. Nhưng ở đây, Lý Công Uẩn vẫn nghịch ngợm. Một hôm cậu bé mải chơi trốn học, bị Vạn Hạnh trói lại cả đêm ở ngoài Tam Quan. Canh khuya muỗi đốt không ngủ được, chân lại bị trói gò bó, Lý Công Uẩn tức cảnh ngâm một bài thơ rằng:

Thiên vi khâm chẩm địa vi chiên,
Nhật nguyệt đồng song dối ngãi miên.
Dạ thâm bất cảm trùng thân túc,
Chỉ khủng sơn hà xã tắc diên.
(Trời làm màn gối,  đất làm mền,
Trăng gió cùng ta một giấc yên.
Đêm khuya chẳng dám dang chân duỗi,
Chỉ sợ giang sơn phải đảo điên).

Nhà sư Vạn Hạnh nghe thơ giật mình, cho là Lý Công Uẩn có chí khí to lớn khác thường. Từ đó sư càng cố công dạy bảo cho Lý Công Uẩn nên người hữu ích. Về sau, nhờ sư Vạn Hạnh là vị quân sư "túc trí đa mưu", Lý Công Uẩn được đưa vào làm quan trong triều, dần dần thăng đến chức tả thân vệ Điện tiền Chỉ huy sứ, là một địa vị cận thần cực to lúc bấy giờ.

Đến khi Lê Ngọa Triều chết (1009), nhận thấy nhà Tiền Lê đã hết vai trò, lòng người dân lại đang căm giận triều đại này do những hành động bạo ngược của Ngọa Triều, sư Vạn Hạnh bèn xuống chiếu cùng các quan trong triều suy tôn Lý Công Uẩn lên làm vua, tức là vua Lý Thái Tổ.

Ở thời nhà Lý cũng như đầu thời nhà Trần, việc các nhà sư được coi trọng và được tham dự công việc triều chính là một hiện thực lịch sử. Vào thời đại ấy, các nhà sư là lực lượng trí thức đông đảo, có trình độ học vấn uyên bác và có nhiệt tình xây dựng đất nước. Như vậy thì cậu bé nhà nghèo không có cha như Lý Công Uẩn, được các nhà sư đạo cao đức trọng như Lý Khánh Vân, Vạn Hạnh đỡ đầu và đào tạo thành người có văn hóa cao, có tài trị nước là chuyện dễ hiểu.

Lý Thái Tổ là ông vua có nhiều sáng tạo, trong đó có việc tiêu biểu là dời đô về đồng bằng và đặt tên quốc đô là  Thăng Long với hình ảnh "Rồng đang bay lên" kiêu hãnh có thể coi là một kỳ tích tuyệt vời trong lịch sử truyền thuyết văn hóa dân tộc Việt Nam.

PHẠM NHƯ HÙNG (st)