Theo thống kê chưa đầy đủ của ngành văn hóa, thể thao và du lịch, hiện nay, TP Hải Dương có khoảng 25 công trình nhà ở, 10 công trình công cộng từ thời Pháp thuộc. Những công trình này không chỉ có ý nghĩa về mặt kiến trúc mà còn gắn liền với sự hình thành và phát triển của thành phố.
Các phố Bắc Kinh, Sơn Hòa (TP Hải Dương) xưa là nơi tập trung nhiều Hoa kiều sinh sống và kinh doanh. Chính vì vậy, đến giờ nơi đây vẫn tồn tại nhiều ngôi nhà cổ xưa, kết hợp hài hòa giữa văn hóa kiến trúc phương Đông và phương Tây. Ngôi nhà số 6, phố Sơn Hòa là một trong những ngôi nhà còn tương đối nguyên vẹn của thành phố. Cô Trịnh Thị Mùi, chủ nhân ngôi nhà cho biết: Ngôi nhà được xây cất từ năm 1926. Chủ nhân đầu tiên của ngôi nhà là một gia đình Hoa kiều từng sống và kinh doanh buôn bán tại Hải Dương. Đến năm 1957, chủ nhân ngôi nhà chuyển về nước sinh sống nên đã bán lại cho bố cô là cụ Trịnh Khắc Địa. Từ khi tiếp quản lại ngôi nhà đến nay, gia đình cô luôn giữ gìn tất cả những gì vốn có của ngôi nhà, từ ô cửa sổ, mái vòm ngoài cửa chính đến những bậc cầu thang lên xuống bằng gỗ lim. Gần 60 năm sống trong ngôi nhà, gia đình cô Mùi chưa hề sửa chữa bất cứ một chi tiết nào. Toàn bộ màu sơn tường, gạch lát nền, những mái ngói mũi hài vẫn được giữ nguyên hiện trạng. Ngôi nhà được bố cục cân xứng âm dương với cửa ra vào thông thoáng, nền gạch tàu. Nhà được xây trát bằng hồ vôi tam hợp (hỗn hợp vôi bột, mật đường và ô dước). Cột, kèo bằng gỗ lim đen bóng được gắn kết khít khao bởi kỹ thuật mộng ngàm điêu luyện. Hệ thống xà gồ được tạo tác những hình ảnh quen thuộc gần gũi với đời sống người Việt ở Nam Bộ như: mai - lan - cúc - trúc, tùng lộc, dơi, thỏ, gà, tôm, khổ qua... Tuy nhiên, nội thất trong ngôi nhà không còn được lưu giữ nhiều ngoài chiếc quạt trần hiệu Marelli của Pháp được sản xuất từ những năm 1930...
Tọa lạc ngay trên phố Trần Hưng Đạo, đối diện ngã 6, ngôi nhà cổ 2 tầng với mái ngói liêu xiêu, sơn tường màu vàng rêu đã nói lên sự nhuốm màu thời gian. Ngôi nhà được xây dựng từ năm 1925, bị ảnh hưởng lớn của kiến trúc Pháp. Bên ngoài ngôi nhà là hai cột chống lớn với những họa tiết độc đáo, các đầu kèo trong nhà chạm khắc hoa văn hình con rồng và nền được lát bằng gạch lục giác màu đỏ, lợp ngói mũi hài. Cô Phạm Thị Oanh, chủ ngôi nhà cho biết: Ngôi nhà tuy đã xuống cấp nhưng gia đình tôi vẫn muốn giữ được những nét kiến trúc vốn có của nó, bởi vậy dù nhiều mảng tường bị bong tróc, mái ngói bị xô lệch nhưng gia đình vẫn không muốn phá bỏ...
Ngôi nhà số 139 phố Bạch Đằng, xưa kia là hội quán của những Hoa kiều sinh sống và làm ăn tại TP Hải Dương. Nơi đây thường diễn ra các hoạt động tín ngưỡng của người Hoa. Sau khi đất nước giải phóng, người Hoa về nước, nơi đây được chuyển làm trường tiểu học và giờ là Trường Mầm non Trần Phú. Đây cũng là một trong những ngôi nhà có niên đại lâu năm, mang đậm dấu ấn thời Pháp. Điểm nổi bật của phong cách này là hệ thống mái ngói dốc nghiêng và mái “chồng diêm”. Từ các họa tiết hoa văn đến đường diềm mái đều được bàn tay những người thợ xưa chạm khắc khéo léo đến độ tinh xảo. Ngôi nhà được bố trí theo không gian mở, các kiến trúc ngôi nhà đến nay phần lớn vẫn được giữ nguyên từ màu sơn tường, cửa ra vào đến những nét kiến trúc cách điệu. Nay ngôi nhà nằm lọt thỏm giữa những tòa công sở, nhà cao tầng nhưng vẫn không mất đi nét quyến rũ riêng.
TP Hải Dương hiện còn nhiều công trình công cộng nay là trụ sở làm việc của một số cơ quan, đơn vị như Sở Giao thông vận tải, UBND tỉnh, Nhà khách Tỉnh ủy... có niên đại lâu năm. Tuy nhiên, những ngôi nhà, công trình phần nhiều đã bị xuống cấp và bị thay đổi. Điều này đã làm cho nét độc đáo của không ít ngôi nhà bị mai một.
Trong quá trình tìm hiểu về các công trình cũ tại TP Hải Dương, tôi được biết một thông tin khá thú vị: Trước đây, các kiến trúc sư, Hiệp hội Kiến trúc Đông Dương chịu trách nhiệm về tuổi thọ, tính thẩm mỹ, sự hài hòa cho mỗi công trình mà họ tham gia. Ví dụ như: Hiệp hội Kiến trúc sư của Pháp hiện nay vẫn còn bảo đảm giá trị sử dụng và giá trị thẩm mỹ cho công trình Tòa Tổng đốc Hải Dương (nay là trụ sở UBND tỉnh). Mấy năm gần đây, người Pháp đã liên tiếp cảnh báo các công trình do họ xây dựng đã quá hạn sử dụng để chúng ta có biện pháp trùng tu, sửa chữa. Đây là bài học cho chúng ta tham khảo để gìn giữ bảo quản các công trình kiến trúc mang đậm dấu ấn thời gian.
HÀ VY