Đã đến ngày mồng Hai tháng chín. Tôi được Trung ương triệu tập lên dự hội nghị bí thư và chủ tịch các tỉnh miền Bắc từ hôm trước. Chiều nay cùng các đại biểu đi dự mít-tinh ở Quảng trường Ba Đình, để nghe Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn độc lập và giới thiệu danh sách Chính phủ lâm thời. Sau đấy lại cùng về Bắc Bộ phủ, nay là nhà khách Chính phủ ở phố Ngô Quyền, để họp với đồng chí Trường Chinh. Đang họp thì Bác vào (từ lúc ở Ba Đình về Bác vẫn ngồi nghỉ trên chiếc ghế bành mây ở hành lang phía sau nhà, nhìn ra Hồ Gươm). Tôi may mắn được ngồi gần Bác. Tôi đã được nghe nói nhiều về  Bác với tên Nguyễn Ái Quốc, từ lúc mới tham gia cách mạng. Cũng đã được đọc văn của Bác, cả tiếng Việt và tiếng Pháp, nhưng mãi đến hôm nay mới được thấy Bác. Lúc chiều ở Ba Đình chỉ nhìn thấy từ đằng xa, bây giờ mới thật thấy rõ. Tôi nhìn Bác không chớp mắt. Trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ Đông Dương, có lần biên tập hồi ký "Ba năm ở Nga Xô viết" của đồng chí Trần Đình Long để đăng từng kỳ trên báo "Tin tức" của Đảng, trong đoạn nói về việc gặp Bác ở Đức, tôi có hư cấu thêm một câu để tả chân dung Bác: "Dưới vầng trán cao ánh lên một cặp mắt sáng quắc và nhân từ". Lúc này ngồi ngắm Bác tôi chợt nhớ đến câu ấy, ngạc nhiên thấy mình tưởng tượng rất đúng. Chỉ có cách ăn mặc và cách nói giản dị của Bác thì không thể tưởng tượng được. Tôi liếc sang cuốn sổ tay nhỏ để trước mặt Bác, thấy hai chữ "Phân công" ghi bằng chữ Hán. Tôi nghĩ bụng chắc Bác giỏi chữ Hán lắm... Bác ghi thêm mấy chữ nữa, rồi không cần mào đầu Bác nói ngay:

- Bây giờ cách mạng đã thành công, nhưng khó khăn còn nhiều. Đừng có đồng chí nào nghĩ rằng đã đến lúc cần được nghỉ ngơi, hưởng thụ. Các đồng chí đều đã hoạt động bí mật, đã kinh qua nhiều gian khổ, bây giờ ra ánh sáng nếu không cẩn thận thì sẽ bị lóa mắt về những cái vật chất. Ở một vài nơi nhân dân đã kêu: Các ông ủy ban đi đâu một bước là ô-tô. Ông chủ tịch đi ô-tô, ông ủy viên đi ô-tô, rồi cả bà ủy viên, cô, cậu ủy viên cũng đi ô-tô. Làm cách mạng là để phục vụ nhân dân, chứ không phải để thăng quan phát tài. Chỉ có người cách mạng, chứ không có quan cách mạng. Nếu không giữ mình liêm chính thì sẽ tham ô, thụt két, rồi bị kỷ luật...

Bác chỉ nói ngắn gọn có thế thôi, nhưng mọi người đều cảm thấy như Bác đã nhìn thấu ruột gan mình. Cái gì chứ cái dùng ô-tô bừa bãi thì hầu như không nơi nào không có. Không ngờ Bác bận trăm công ngàn việc trong buổi đầu dựng nước, mà vẫn không bỏ sót một việc nhỏ nào. Một điều nữa làm tôi ngạc nhiên là đã mấy chục năm bôn ba ở nước ngoài, mà lời nói và cách nói của Bác không hề bị pha tạp một tí gì của nước ngoài, vẫn hoàn toàn Việt Nam.

Tan cuộc họp, chúng tôi ra đến cổng đã thấy các nhà báo đi săn tin đứng trên vỉa hè rất đông. Nhiều người biết tôi, họ vây lấy tôi hỏi: Ông Hồ Chí Minh có phải là ông Nguyễn Ái Quốc không? Tôi không biết trả lời thế nào, chỉ ấm ư ậm ừ. Sáng hôm sau, trên các báo hằng ngày đều đăng bài tường thuật cuộc họp của Bác với các bí thư, chủ tịch: Họ nhấn mạnh vào mấy tiếng quan các mạng trong bài phát biểu của Bác. Một vài tờ còn đoán non đoán già ông Hồ Chí Minh chính là ông Nguyễn Ái Quốc, một lãnh tụ cộng sản quốc tế nổi tiếng.

Nhà văn HỌC PHI