Thi mâm ngũ quả tại lễ hội chùa Minh Khánh (thị trấn Thanh Hà)

Tết đến xuân về, trên khắp làng quê của xứ Đông lại náo nức bước vào mùa lễ hội. Tiếng trống khai hội cất lên rộn rã, thúc giục lòng người. Trong những tháng mùa xuân, người dân nô nức rủ nhau đi xem hội đã trở thành hình ảnh đẹp của văn hóa truyền thống. Những lễ hội làng từ xưa đến nay đã ăn sâu vào trong tiềm thức và có sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với mọi người.

Chúng tôi về làng Trịnh Xuyên, xã Nghĩa An (Ninh Giang) đúng dịp lễ hội đình làng truyền thống. Đây là lễ hội có từ lâu đời, tuy có thời gian bị ngắt quãng nhưng từ năm 1992 trở lại đây, lễ hội làng được khôi phục và duy trì tổ chức liên tục. Ông Lưu Đức Thúy, 71 tuổi, vui vẻ cho biết: Từ khi lớn lên, mùa lễ hội nào của làng, ông đều tham dự. Trước đây, còn công tác, dù bận việc nhưng ông đều về trước mấy ngày tham gia chuẩn bị lễ hội cùng dân làng. Mỗi lần đến kỳ lễ hội của làng lòng ông lại rộn ràng bao cảm xúc. Đối với ông, hội làng trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu. Ở đó, ông tìm lại được những nét đẹp truyền thống, lịch sử, văn  hoá của địa phương và tìm lại ký ức của những năm tháng tuổi thơ. Lễ hội đình làng Trịnh Xuyên diễn ra trong 4 ngày từ 9 đến 12- 2 âm lịch hằng năm. Lễ hội tổ chức nhằm tưởng nhớ đến công lao của tướng quân Vũ Đức Phong, người có công giúp vua Trần đánh giặc ngoại xâm. Lễ hội diễn ra sôi nổi với lễ rước kiệu từ đình ra miếu. Đoàn rước được bố trí gồm đội múa lân, cờ thần, đội bát âm, bát biểu, long đình, đội hoa quả, đội tế, kiệu rước ngọc lộ và dân làng cùng du khách thập phương. Kiệu vừa đi vừa xoay tròn, lúc nhanh lúc chậm, lúc tiến, lúc thoái tạo nên không khí náo nhiệt cho lễ rước. Phần hội của làng tổ chức với các hoạt động chạy việt dã, bóng đá, cầu lông, bắt vịt, cầu thùm, hát chèo, giao lưu văn nghệ. Trong đó, dấu ấn mạnh mẽ, hấp dẫn của lễ hội đình Trịnh Xuyên là thi pháo đất. Pháo đất là trò chơi có từ lâu đời của người dân địa phương. Mỗi lần làng vào hội là dịp các pháo thủ có cơ hội được trổ tài. Làng luôn tự hào vì đàn ông, con trai ai cũng biết đánh pháo. Trong lễ hội, làng tổ chức giải pháo đất thi đấu giữa các xóm với nhau. Từ em nhỏ đến cụ già, ai có thể đánh được pháo đều có thể tham gia.

Mỗi lễ hội làng đều mang một dấu ấn, nét đẹp văn hoá riêng trở thành niềm tự hào của nhân dân địa phương. Lễ hội đình Đầu, xã Hợp Tiến (Nam Sách) diễn ra trong 2 ngày, 12 và 13- 2 âm lịch. Sáng ngày 12, sau lễ thắp hương xin phép mở hội của cụ thủ nhang là việc bao sái các đồ thờ tự và vật dụng phục vụ cho lễ rước ngày 13. Tối ngày 12 các câu lạc bộ của cụm dân cư tề tựu về sân đình giao lưu văn nghệ với sự cổ vũ sôi nổi của nhân dân địa phương và du khách. Sáng ngày 13 là lễ khai mạc, đại diện ban tổ chức đọc diễn văn nói về sự tích ngôi đình và công trạng của nhân vật được thờ. Sau lễ khai mạc nhân dân địa phương và du khách thập phương làm lễ dâng hương. Kết thúc phần lễ dâng hương là lễ tế của các cụ nam. Chiều ngày 13 tổ chức lễ rước. Thành phần của đoàn rước là các cụ cao tuổi, đại diện lãnh đạo thôn, thanh niên, phụ nữ và nhân dân làng Đầu. Trình tự đoàn rước được sắp xếp, đi đầu là đội múa lân tiếp đến là rước cờ thần, cờ Tổ quốc, đội bát âm, hương án, kiệu thánh, đội tế, dân làng. Đoàn rước đi một vòng quanh làng, xuất phát tại sân đình, đến cổng phía đông, phía đông bắc, phía tây bắc, phía tây nam rồi quay về đình. Điều lôi cuốn nhân dân tham gia lễ hội đình Đầu là phần lễ và phần hội được tổ chức đan xen hài hoà. Các trò chơi dân gian như đi cầu thùm, kéo co, chọi gà, đánh vật và thi đấu bóng bàn, cầu lông, bóng chuyền được tổ chức sôi nổi vào các ngày 12 và 13 thu hút đông đảo nhân dân tham gia, tạo nên sự lành mạnh, vui tươi cho lễ hội.

Trên địa bàn tỉnh Hải Dương hiện có khoảng 880 lễ hội truyền thống (trong đó có 1 lễ hội mang tầm quốc gia, 5 lễ hội quy mô vùng, tỉnh) trải khắp trên địa bàn toàn tỉnh trong bốn mùa xuân, hạ, thu, đông, đặc biệt tập trung vào mùa xuân. Mỗi lễ hội mang một nét tiêu biểu và giá trị riêng, nhưng bao giờ cũng hướng tới sự tôn nghiêm là suy tôn những vị anh hùng chống giặc ngoại xâm, những người có công dạy dỗ, truyền nghề, chống thiên tai, diệt trừ ác thú, giàu lòng cứu dân độ thế... Các lễ hội được tổ chức nhằm thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ kẻ trồng cây” với nhiều nghi lễ diễn ra trang trọng, thành kính. Bên cạnh phần lễ, hầu hết các lễ hội đều có phần hội với các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian như: hát chèo, hát trống quân, ca trù, tuồng, vật dân tộc, bóng đá, cầu lông, pháo đất, bịt mắt bắt dê, cầu thùm, bắt vịt, cờ người... đã tạo nên sức cuốn hút mạnh mẽ đối với người dân địa phương và du khách thập phương. Hội làng đã góp phần quan trọng trong việc bảo vệ những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc.

Bên cạnh những giá trị, ý nghĩa to lớn của lễ hội làng, thì hiện nay vẫn còn tồn tại không ít hình ảnh làm ảnh hưởng đến nét đẹp truyền thống, lành mạnh của lễ hội như: tình trạng cờ bạc trá hình dưới hình thức "vui chơi có thưởng", hàng quán bày bán lộn xộn, tình trạng mất vệ sinh, an toàn thực phẩm, mất trật tự, an ninh; một số lễ hội bị lợi dụng để hành nghề mê tín, dị đoan… đã làm suy giảm, ý nghĩa tốt đẹp của những lễ hội truyền thống, tạo ấn tượng không đẹp trong lòng du khách về xem hội. Nhiều lễ hội không duy trì được những nghi lễ truyền thống, những trò chơi đặc sắc riêng của mình. Một số lễ hội tổ chức sơ sài, hình thức, đơn điệu không thu hút được nhân dân tham dự...

Những lễ hội làng từ lâu nay trở thành cầu nối tinh thần giữa các thế hệ, giữa quá khứ và hiện đại, góp phần dung dưỡng tinh thần cho thế hệ trẻ và trở thành hoạt động văn hóa tinh thần không thể thiếu trong đời sống cộng đồng dân cư, rất cần được bảo tồn và phát huy ngày một tốt hơn.

DANH TRUNG