Một trong số những người phụ nữ tiêu biểu ấy là Mẹ VNAH Phan Thị Tốn. Bà sinh năm 1870 trong một gia đình nhà nho yêu nước, có truyền thống hiếu học tại thôn Lương Điền, xã Lang Can, tổng Du La, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương (nay là thôn Lang Can, xã Thanh Lang, huyện Thanh Hà).  Chồng bà là ông Nguyễn Duy Túc cũng là một sĩ phu yêu nước, song vì một cơn bạo bệnh đã sớm qua đời, để lại người vợ trẻ mới bước sang tuổi 25 và cậu con trai duy nhất Nguyễn Duy Thâm còn nhỏ dại.

Từ khi chồng mất, bà Tốn gánh vác hết những công việc của người chồng, tần tảo nuôi con thành người mà không tái giá, bà được người dân trong làng kính trọng, tiếng đồn về tiết hạnh của bà vang xa khắp nơi, đến tận nhà Vua. Vua đã ban lệnh cho các quan thừa hành làm chiếu chỉ để tuyên dương, khen thưởng cho bà.

Tấm bảng “Tiết hạnh khả phong” có hình chữ nhật dài 90cm, rộng 60cm được sơn son thếp vàng, xung quanh chạm nổi hình hoa cúc dây, gồm 52 chữ được khắc bằng chữ Hán còn tương đối rõ, riêng 4 chữ vàng “Tiết hạnh khả phong” được khắc to và đặt ở vị trí trang trọng, chính giữa.

Sau khi được nhà Vua ban tặng 4 chữ vàng, bà Phan Thị Tốn càng tỏ ra là người chỉn chu, giữ mình, bà dồn hết tâm lực cho cậu con trai duy nhất của mình là Nguyễn Duy Thâm. Sinh năm 1890, trong một gia đình có truyền thống hiếu học và cách mạng, lại được dạy dỗ chu đáo, Nguyễn Duy Thâm đã sớm giác ngộ lý tưởng cách mạng. Khi còn là học sinh ông đã từng tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục.

Trong những năm 1928 – 1930 phong trào cách mạng theo hướng dân tộc dân chủ của Quốc Dân Đảng do ông Nguyễn Thái Học lãnh đạo đã phát triển mạnh mẽ ở nhiều tỉnh thành như: Sơn Tây, Phú Thọ, Bắc Ninh, Hải Phòng, Hải Dương... thu hút đông đảo trai tráng nhiều làng xã tham gia. Tại Kim Can và Lang Can của huyện Thanh Hà, trước sự phát triển mạnh mẽ của phong trào, một chi bộ của Quốc Dân Đảng đã ra đời gồm 34 đảng viên do chính ông Nguyễn Duy Thâm (Khoá Thâm) thành lập. Tuy nhiên, phong trào cách mạng của Quốc Dân Đảng đã nhanh chóng bị thất bại, Nguyễn Duy Thâm bị thực dân Pháp bắt và đầy đi Côn Đảo. Năm 1941 đã hy sinh anh dũng tại đây.

Chính vì những đóng góp của liệt sĩ Nguyễn Duy Thâm đối với phong trào cách mạng Quốc Dân Đảng nói riêng và phong trào giải phóng dân tộc của Việt Nam nói chung, ngày 7 tháng 9 năm 2001 bà Phan Thị Tốn, mẹ của liệt sĩ Nguyễn Duy Thâm đã vinh dự được Chủ tịch nước truy tặng danh hiệu Bà mẹ VNAH. Đến nay cả nước có gần 50 nghìn bà mẹ VNAH, nhưng có lẽ người còn lưu giữ được tấm bảng tiết hạnh khả phong như mẹ VNAH Phan Thị Tốn thì thật là rất hiếm. Đó thực sự là những di sản văn hoá đáng được trân trọng, bảo tồn và gìn giữ.

(Theo Báo Văn hóa)