Lăng danh nhân Đỗ Quang ở Gia Lộc, Hải Dương

Danh nhân Đỗ Quang sinh ngày 25 tháng 9 năm Đinh Mão ( 1807) trong một gia đình khoa bảng ở xã Văn Lư, huyện Gia Lộc, phủ Ninh Giang, Hải Dương (nay là xã Phương Hưng, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương). Năm 1827 ông được xung chức hành tẩu Bộ Binh. Khoa thi năm nhâm thìn 1832 ông thi đỗ tiến sĩ và lần lượt đảm nhiệm các chức: Tri phủ Diễn Châu, án sát Quảng Trị, Công Bộ Thị Lang, giám khảo trường thi, thăng chức Lang Trung, làm giảng quan, duyệt quyển thi đình, thự tham tri Bộ Lễ...Ở vị trí nào ông cũng mang hết tài năng và tình cảm của mình chăm lo đời sống nhân dân, thương dân mất mùa đói khổ ông tự giảm thuế cho dân nên bị triều đình trách phạt, phải chịu tội đồ, khi phúc tra ông được minh oan, phục nguyên chức cũ.

Năm 1858 thực dân Pháp nổ súng xâm lược nước ta, trong 2 năm đầu của cuộc kháng chiến ông sát cánh cùng nguyên soái Trương Định dồn lương, đúc súng, phát triển lực lượng chống Pháp ở Gò Công, Gia Định, Chợ lớn. Giữ lúc cuộc kháng chiến đang dâng cao triều đình triệu hồi ông về kinh làm Tham tri Bộ Hộ, xung chức tuần phủ Nam Định. Ông uất ức không chấp hành mệnh lệnh triều đình và dâng sớ từ quan. Trong sớ có đoạn " trộm nghĩ tôi tầm thường kém cỏi không có tài cán gì, nhưng lâu nay quanh quẩn với dân vốn không nghĩ đến ngày được sống trở về, nay tôi được gọi về còn ý nghĩa gì ... như thế là tôi trên phụ Triều đình dưới phụ trăm họ tội đã rõ ràng không thể chối cãi, nếu nay tôi lại được nhận chức ở địa phương Nam Định biết nói sao đây, đối với công luận thiên hạ biết nói thế nào. Tôi còn chút làm người biết xấu hổ nên cúi đầu xin thu hồi lệnh đã ban bãi chức cho tôi được trở về với vườn ruộng để cho hả cái nỗi phẫn uất của nhân dân, để cho giữ được cái tiết liêm sỉ của hàng thần".

Ông được vua Tự Đức đánh giá là vị quan tốt, thương dân như con, trong triều ngoài trấn thanh liêm chính trực, cần mẫn thận trọng, từ nam ra bắc mấy bận bôn ba, người người đều ca ngợi. Khi ông mất được nhà vua truy tặng Tư Thiện Đại Phu, Lễ Bộ Thượng Thư và ban tên Thuỵ là Trang Lược. Bài vị của ông được thờ ở đình Hiền lương- Kinh đô Huế, kính trọng đức tài và công trạng của ông đối với đất nước  nhân dân Phương Điếm đã lập bài vị thờ ông ở đình làng, được suy tôn là thành hoàng bản xã.

Sự nghiệp xuất chúng của ông thể hiện trong một số lĩnh vực như: Về giáo dục,  ông được triều đình giao trọng trách phúc khảo thi hương, duyệt quyển thi đình, chủ khảo trường thi hương, kinh diên giảng nhật quan (Chức quan lo việc giảng kinh sách cho vua và các quan) được giao biên soạn sách, giữ chức Biên tu ở viện Hàn Lâm, làm Quản tu Quốc Tử Giám. Ông là một trong các tác giả của 02 bộ sách Đại Nam Thực lục Tiền biên và Ngọc điệp và nhiều bài thơ hay lưu truyền cho hậu thế. 9 lần  ông được cử đi trông thi các kỳ thi hương, thi hội, thi đình.

Về chính trị, ông đã giữ nhiều trọng trách của triều đình, từng làm tham tri 04 bộ, Bố chánh, Tuần phủ ở nhiều địa phương từ bắc vào nam, từ đó ông hiểu rõ chỗ mạnh yếu của bộ máy nhà nước, thấu hiểu hoàn cảnh của nhân dân.

Về quân sự,  ông là người trong phe chủ chiến, người trợ giúp đắc lực sát cánh cùng Thống tướng Nguyễn Tri Phương và Bình tây Đại nguyên soái Trương Định, góp phần tích cực, lập nhiều chiến công, là người chiến sĩ tiên phong trong thời kỳ đầu chống thực dân pháp ở thế kỷ 19, mãi mãi được lịch sử lưu truyền. Di tích đình Phương Điếm và lăng mộ Đỗ Quang được xếp hạng di tích Quốc gia. Tại Hải Dương, Hà Nội, Đà Nẵng,  TP Hồ Chí Minh đều có đường mang tên Đỗ Quang, một người con ưu tú của quê hương đất nước.

(Tổng hợp)