Đình làng Long Động, xã Nam Tân (Nam Sách) thờ Lưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi còn giữ được 2 tấm bia đá thời Tự Đức (1829 - 1883) ghi danh ba vị công thần: Mạc Hiển Tích, Mạc Kiến Quan, Mạc Đĩnh Chi.Ảnh: Trường Phước

Ông là người thông minh nhưng tướng mạo xấu xí. Năm 1304, đời vua Trần Anh Tông, ông đi thi văn bài làm trội hơn người, nhưng mặt mũi ông khó coi, người lại nhỏ bé, nên nhà vua không muốn cho ông đỗ. Ông bèn làm bài phú "Ngọc tỉnh liên" (Hoa sen giếng ngọc) để tự ví mình. Vua Trần Anh Tông xem xong tỏ ý cảm phục bèn cho ông đỗ Trạng nguyên và bổ giữ chức Nội thư gia. Sau được thăng làm Nhập nội hành khiển, Lang trung hữu ty, chuyển sang Lang trung tả ty, rồi thăng đến chức Tả bộc xạ (Thượng thư).

Mạc Đĩnh Chi được vua Trần cử đi sứ nhà Nguyên. Người Nguyên khinh là nhỏ bé, thường triệu vào phủ tể tướng mời ngồi. Trong phủ có bức trướng thêu con chim sẻ đậu trên cành trúc. Ông chạy đến xem, người Nguyên cười cho là quê mùa. Ông liền kéo xé rách bức trướng có con chim sẻ, mọi người kinh ngạc hỏi tại sao? Ông đáp: "Tôi nghe người xưa chỉ cây mai chim sẻ thôi. Vì trúc là quân tử, sẻ là tiểu nhân, nay tể tướng lấy trúc với sẻ thêu vào bức trướng, thế là tiểu nhân ở trên quân tử. Tôi sợ đạo tiểu nhân lớn lên, đạo quân tử mòn đi, nên vì thánh triều trừ bỏ". Mọi người phục vì nhanh trí. Khi vào chầu gặp người ngoại quốc dâng quạt, ông vâng mệnh làm bài thơ vịnh, cầm bút viết ngay, lời thơ khí khái, hiên ngang người Nguyên càng    thêm phục.
Mạc Đĩnh Chi làm quan to của mấy đời vua Trần, nhưng ông rất thanh liêm, nên gia đình thường nghèo túng. Khi mẹ Mạc Đĩnh Chi mất, cuộc sống của ông càng khó khăn hơn. Lúc này là đời vua Trần Minh Tông. Nhà vua biết chuyện liền hỏi một viên quan:
- Ta muốn trích một số tiền trong kho cho người mang đến biếu Mạc Đĩnh Chi, liệu có được không?
Viên quan tâu:
- Thần biết rõ Mạc Đĩnh Chi đói sạch, rách thơm,  nếu cho người mang tiền đến, ông ấy sẽ không nhận.
- Vậy khanh có cách nào khác không?
- Muôn tâu bệ hạ, thần nghĩ chỉ có  cách lén bỏ tiền vào nhà, may ra ông ấy mới nhận.
Nhà vua ưng thuận, sai người đang đêm bỏ vào nhà Mạc Đĩnh Chi mười  quan tiền.
Sáng hôm sau thức dậy, Mạc Đĩnh Chi rất ngạc nhiên khi thấy món tiền lớn ở ngay cửa ra vào. Ông nghi ngại về món tiền vô chủ đó, khi vào chầu vua, ông thẳng thắn đem việc ai để tiền ở nhà mình tâu với vua. Đồng thời ông xin nộp vào kho, sung công quỹ để làm việc có ích, vì ông làm quan đã có "lộc nước" rồi. Vua Trần Minh Tông rất cảm kích trước tấm lòng trung thực, liêm khiết của ông, bèn nhẹ nhàng bảo:
- Như vậy là trời phật thương khanh. Thôi, hãy nhận đi, của đến nhà là "của ta" rồi đó!
Mạc Đĩnh Chi hiểu ý hai tiếng "của ta” nên ông lạy tạ nhà vua xin nhận số tiền trên.

Câu chuyện trên đây xảy ra đã trên 700 năm. Ngày nay chúng ta vẫn rất cảm động và khâm phục trước tấm lòng của Mạc Đĩnh Chi, một con người luôn coi trọng nhân cách hơn tiền bạc.

TRẦN KIM HẠNH