Theo âm lịch, tháng giêng, tháng 2, 3 là mùa xuân; tháng 4, 5, 6  là mùa hạ; tháng 7,8,9 là mùa thu; tháng 10,11,12 là mùa đông, theo cách tính này thì ngày mồng 1 tháng giêng là ngày đầu của mùa xuân. Nhưng âm lịch không phản ánh thực đúng sự biến thiên của thời tiết. Do đó, có cách tính ngày "lập xuân" là ngày bắt đầu của mùa xuân.

Lập xuân là ngày đầu của 24 tiết khí, nó cố định vào ngày 4 hoặc ngày 5 tháng 2 dương lịch, nhiều người cho rằng dựa vào âm lịch để tính tiết khí, song trên thực tế dựa vào dương lịch để tính tiết khí, đó là sáng tạo mà tổ tiên chúng ta đã áp dụng để bù đắp vào chỗ khiếm khuyết của âm lịch đã không phản ánh được biến thiên về mùa vụ của thiên nhiên.

Đông chí và xuân phân cách nhau 91 ngày, lập xuân ở vào giữa hai tiết khí này, tức là sau đông chí 45 ngày nếu chỉ căn cứ vào vận động của quả đất về thiên văn học, thì lập xuân coi là bắt đầu của mùa xuân đại để là chính xác, vì rằng lúc này ánh sáng mặt trời đang từ vị trí cực nam quá độ chuyển vào vị trí ở giữa, tức là giai đoạn quá độ từ mùa đông sang mùa xuân.

Nhưng nếu tính toán như vậy, thực tế vẫn chưa phù hợp với biến đổi của thời tiết. Vấn đề là ở chỗ nào? Khi chúng ta cảm thấy thời tiết nóng hay lạnh không phải chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi góc độ ánh sáng mặt trời biến đổi mà biến đổi theo, mà là sau khi ánh sáng mặt trời chiếu xạ xuống mặt đất, nhiệt lượng phóng ra nhiều ít mà làm thay đổi độ nóng lạnh. Bản thân quả đất là một dung khí giữ nhiệt, từ sau xuân phân (22 tháng 3 dương lịch), mặt trời ngày càng cao lên, mặt đất ngày càng tiếp nhận nhiệt năng, đến hạ chí (22 tháng 6) là đỉnh điểm. Nhưng mà mặt đất phải mất từ 1 - 2 tháng mới tích lũy đủ nhiệt lượng, khiến nhiệt độ ở bắc bán cầu đạt tới điểm cao nhất, vì vậy ở bắc bán cầu, những ngày nóng nhất không phải là tháng 6 mà là tháng 7, tháng 8. Đến mùa đông, mặt trời từ phía nam chiếu chếch xuống mặt đất, mặt đất bắt đầu mất đi nhiệt lượng, thu không đủ chi, đến đông chí (ngày 22 tháng 12 dương lịch) mặt trời ở vị trí cực nam, nhưng lúc này thu không đủ chi chưa đạt tới đỉnh điểm, mà phải chờ 1 - 2 tháng sau bắc bán cầu mới hết nhiệt lượng, nhiệt độ xuống tới mức thấp nhất, lúc này đúng vào tiết lập xuân. Vì vậy mùa đông thường đến lập xuân mới là lạnh nhất.

Nếu lấy nhiệt độ biến đổi để quyết định mùa tiết, thế thì bắt đầu mùa xuân phải là sau trung tuần tháng 3, lúc này đúng là xuân phân (22 tháng 3 dương lịch), vì vậy ngành thiên văn học lấy xuân phân làm bắt đầu của mùa xuân, rồi lấy hạ chí làm bắt đầu của mùa hạ, thu phân bắt đầu của mùa thu, đông chí là bắt đầu của mùa đông.

Ngày giờ bắt đầu của bốn mùa phản ánh sự biến đổi của thiên nhiên như cây cối đâm chồi nảy lộc, sấm dậy và có mưa, lá rụng, lần đầu có sương…
 
THANH HOÀNG