Cụ Dương Văn Luyện, 80 tuổi, Trưởng Ban khánh tiết khu di tích Đền Cao, thủ nhang đền, bên một gốc lim cổ thụ

An Lạc được biết đến là vùng kỳ địa của thị xã Chí Linh với 99 ngọn núi cùng quần thể di tích đền thờ 5 vị tướng quân họ Vương. Đặc biệt, trên núi Thiên Bồng, nơi tọa lạc di tích Đền Cao còn có rừng lim cổ nhiều trăm năm tuổi khiến du khách ngỡ ngàng. Lưu giữ trong mình huyền tích, cùng với vẻ đẹp tự nhiên, rừng lim đã trở thành linh vật tạo sức cuốn hút kỳ lạ cho khu di tích đặc biệt này...

Từ cầu Thiên trên quốc lộ 37 bắc qua dòng Nguỵêt Giang đi vào 300m, chúng tôi đặt chân đến miền đất nhiều sử thoại An Lạc. Núi Thiên Bồng cùng rừng lim cổ hiện ra xanh thẫm. Ẩn mình trong đó là di tích Đền Cao. Qua tam quan cổng, không khỏi ngỡ ngàng khi bắt gặp cạnh lối đi hàng chục gốc lim cổ thụ, mỗi gốc mang một hình thế, uy nghi, lẫm liệt như được tạo hóa khắc tạc. Lại có gốc vài người ôm, hình thù cổ quái, bìu trên, mấu dưới, mình long, đầu hổ sống động như chực nhào, chực uốn. Dưới những gốc lim già còn hàng trăm thế hệ lim hậu sinh từ mỏng mảnh như nén hương đen đến căng tràn sức trường sinh như cột đền, cột miếu. Từ đỉnh núi nhìn xuống bốn bề thấy tán lim như lũy thành chắn che cho ngôi đền. Kinh ngạc, ngỡ ngàng! Đó là những xúc cảm khó tả khi đứng trước rừng lim cổ thụ An Lạc.

Từ bao giờ đất An Lạc xuất hiện rừng lim cổ? Tại sao 99 ngọn núi chỉ duy nhất núi Thiên Bồng có rừng lim? Khi được hỏi, những người dân địa phương cho hay: Rừng lim có từ bao giờ người cao tuổi nhất làng cũng không nhớ nổi. Chỉ nghe các cụ kể nó có từ lâu đời lắm rồi. Còn lâu cỡ nào cứ nhìn cây lim 10 năm to bằng cái chuôi liềm, cao độ 2m mà suy. Cụ Dương Văn Luyện, 80 tuổi, Trưởng Ban khánh tiết khu di tích Đền Cao, thủ nhang đền thì bảo: “Từ lúc tôi còn cùng chúng bạn chăn trâu, rừng lim đã cổ thụ thế này. Mà ông nội tôi kể ngày xưa ông sinh ra rừng lim cũng đã vậy. Đến người sống trăm tuổi cũng không lý giải được sao cây lim chỉ ở núi Thiên Bồng”. Có người cho rằng tuổi của lim có thể đạt 300-400 năm. Các cụ già khẳng định: “Ngót nghét nghìn năm”. Phỏng đoán đó không phải không có căn cứ. Theo ngọc phả thì Đền Cao thờ Thiên Bồng Đại tướng quân đại vương Vương Đức Minh. Ngôi đền cùng với đền Cả, đền Bến Tràng, đền Bến Cả tạo nên một cụm di tích danh thắng gắn liền với cuộc đời của 5 vị tướng là 5 anh em ruột họ Vương đã có công giúp vua Lê Đại Hành đánh quân xâm lược Tống năm 981: Vương Thị Đào, Vương Thị Liễu, Vương Đức Minh, Vương Đức Xuân, Vương Đức Hồng. Ngôi đền được xây dựng từ thời tiền Lê, sau khi 5 vị tướng qua đời. Vào thời Nguyễn, ngôi đền được trùng tu với kiến trúc kiểu chữ tam và giữ nguyên hiện trạng cho đến nay. Hệ thống cổ vật, đồ thờ tự có giá trị như bia, long đao, bát bửu, ngai, các bức đại tự, câu đối còn giữ được khá nguyên vẹn. Trong hậu cung đền hiện còn lưu giữ được 12 đạo sắc phong qua các triều vua. Nếu cứ theo sử mà xét có thể rừng lim được trồng sau khi đền thờ được lập.


Trao đổi với chúng tôi, ông Nguyễn Văn Sông, Trưởng Ban Quản lý di tích thị xã Chí Linh cho biết: Rừng lim cổ Đền Cao là rừng lim duy nhất ở tỉnh ta hiện nay. Mặc dù không ngừng tìm kiếm song chúng tôi vẫn chưa tìm được sử liệu nào ghi chép về xuất xứ, lai lịch. Tuy nhiên với giá trị tâm linh, từ lâu rừng lim trở thành điểm nhấn quan trọng trong quần thể di tích. Hiện rừng lim cổ còn 54 cây có đường kính hai, ba người ôm. Số lượng cây nhỏ hơn chưa có số liệu thống kê. Bà Nguyễn Thị Nga, Phó Trạm trưởng Trạm Quản lý rừng Nam Chí Linh cho biết: Diện tích rừng lim cổ ở An Lạc khoảng 1,2ha, được quy vào rừng đặc dụng (loại rừng dùng để bảo tồn thiên nhiên; bảo vệ di tích lịch sử, văn hóa danh lam thắng cảnh…). Về độ tuổi của lim chưa có tài liệu xác định. Năm 2000, rừng lim được tiến hành trồng nâng cấp 12 ha, mật độ 330 cây/ha ở khu vực vành đai tiếp giáp với rừng lim cổ.  

Với mọi người, rừng lim chỉ như bao cánh rừng bình thường khác. Nhưng với người dân An Lạc, từ lâu rừng lim đã trở thành rừng thiêng gắn liền với huyền thoại về 5 anh em họ Vương. Người dân An Lạc kể: Rừng lim lạ lắm, tránh được bao hòn tên mũi đạn trong các cuộc chiến chống ngoại xâm. Thời Pháp, đất An Lạc từng chịu nhiều trận càn của giặc, hàng trăm quả đại bác phá tan hoang làng xóm nhưng không quả nào rơi trúng rừng lim. Thời chống Mỹ 8 quả bom trút xuống đền, xuống rừng đều rơi ra đồng bãi. Cụ Dương Văn Luyện kể: Đền Cao và rừng lim còn là cứ địa đánh Pháp của đội du kích An Lạc mà cụ là thành viên. Mấy mươi năm về trước khi người ta có ý định phá đền, đốn rừng lim, hàng trăm cụ ông cụ bà thôn Đại kéo lên, cứ 3 cụ ôm một gốc cây để ngăn cản. Các cụ tuyên bố: “Nếu cưa được các cụ thì cưa được lim, phá được đền”. Cuộc tàn sát rừng lim được chặn đứng. Thế nhưng đã có 16 cây lim cổ thụ bị đẵn ngã. Nhựa lim đặc quánh, ứa ra như máu. Nghe dân làng nói, gỗ những cây lim ấy sau đó được người ta xẻ ra làm bàn, làm ghế... Nhưng tất cả những người dùng nó đều gặp rủi ro nên cứ một dạo lại có người mang tới đền trả. Với người dân An Lạc, rừng lim và ngôi đền là thần hộ mệnh, chốn linh ứng, chở che cho họ trong cuộc sống. Mỗi khi các gia đình, dòng họ trong vùng có việc mọi người lại mang lễ vật đến đền làm lễ cầu xin. Ý thức, trách nhiệm bảo vệ rừng lim cũng tự nhiên hình thành trong mỗi người dân địa phương.

Về An Lạc, đứng trên đồi lim phóng tầm mắt ra bốn bề ta như đang thấy lại lịch sử xưa tái hiện. Vẫn còn đó các địa danh: cánh đồng Dinh, núi Gạo, núi Tiền, lò văn, nội xưởng, nơi từng có các dinh thự, hành cung và nhiều vị trí đồn trú cùng với các kho quân lương, vũ khí để sử dụng trong việc nuôi quân, tập luyện, bài binh bố trận trong các cuộc kháng chiến chống giặc Tống. Với lịch sử hình thành và phát triển hơn 1000 năm, cùng  những nét độc đáo hiếm có, đặc biệt là sự tồn tại của cánh rừng lim cổ độc nhất vô nhị, khu di tích Đền Cao đã trở thành chốn thiêng để mọi người ngưỡng vọng tìm về.

NGUYÊN DÃ