Võ sinh Nhất Nam trong và ngoài nước biểu diễn trong lễ “Tôn sư trọng đạo” tại Văn miếu Mao Điền, tháng 1-2010. Ảnh: Vị Thủy

Võ Nhất Nam thuần nhất, không pha tạp võ học nước ngoài. Học võ để rèn luyện cơ thể, để tu thân và cao hơn nữa, để giữ gìn truyền thống của dân tộc.

Một lần, tôi được người anh họ nhờ đón con đang học tại Trường THCS Võ Thị Sáu (TP Hải Dương). Vừa đến cổng trường, tôi đã thấy những cô bé, cậu bé đủ mọi lứa tuổi khỏe khoắn trong bộ võ phục, đang miệt mài tập luyện. Cùng với những thế võ mạnh mẽ, dứt khoát là những tiếng thét đầy uy lực. Những thế võ lúc thì uyển chuyển, mềm mại như trăn, như rắn, lúc lại mạnh mẽ như hổ, như báo và có lúc lại nhanh nhẹn như vượn, như khỉ. Tôi thực sự bị cuốn hút bởi những đường quyền, ngọn cước của môn võ độc đáo này.  

Phái võ thuần Việt

Qua lời giới thiệu của các môn sinh, tôi tới tìm gặp võ sư Ngô Mạnh Hùng, người đầu tiên đưa môn võ này về Hải Dương cách nay 20 năm. Trong câu chuyện ấm áp chiều cuối năm, tôi đã hình dung phần nào những thăng trầm và nhiều nét độc đáo của môn phái. Vào đầu những năm 80 của thế kỷ trước, làng võ Hà Nội xôn xao trước sự trình làng của một phái võ lạ, với một cái tên nghe cũng thực lạ - môn phái Nhất Nam. Dường như đoán được những băn khoăn của tôi về tên gọi của môn phái, võ sư Hùng cho biết: chữ “Nhất” trong Nhất Nam tức là sự thuần nhất, không pha tạp, lai căng với võ học nước ngoài. Và tên gọi cũng thể hiện ước mơ thống nhất các chi phái của môn võ kỳ bí được lưu truyền trong dân gian vùng Thanh - Nghệ. Thực ra cái tên Nhất Nam mới xuất hiện vào đầu những năm 80 của thế kỷ XX và người có công đặt tên cho dòng võ cổ vùng Thanh - Nghệ chính là võ sư Chưởng môn Ngô Xuân Bính, một học trò nghèo xứ Nghệ.

Theo truyền thuyết, những dòng võ dân gian hợp thành môn phái Nhất Nam xuất hiện từ đầu thế kỷ XII ở vùng châu Hoan, châu Ái (tức vùng Thanh Hoá - Nghệ An – Hà Tĩnh ngày nay) và được nhân dân trong vùng truyền tụng dưới cái tên “võ Hét” hoặc “võ Héc”, bởi tiếng thét đặc trưng của môn phái. Không ai biết chính xác thời gian ra đời và tổ sư sáng lập ra môn phái, cũng như chẳng ai biết người sáng tạo ra tuồng, chèo, cải lương... những bộ môn nghệ thuật độc đáo của dân tộc. Có lẽ trong cuộc trường chinh mở nước xuống phương Nam, những bậc tiền nhân đã sáng tạo ra những đường quyền, ngọn cước cũng như cách sử dụng binh khí và công cụ lao động một cách hiệu quả để chống lại muông thú, giặc dã. Những thế võ độc đáo đó được kế thừa, được sáng tạo và dần hoàn chỉnh thành một dòng võ đặc dị, riêng biệt.

Theo võ sư Ngô Mạnh Hùng, môn phái Nhất Nam mang đậm tính chất văn hoá dân gian làng xã. Nó tồn tại, ẩn mình ở các làng quê và trong các dòng họ suốt chiều dài của lịch sử dân tộc. Ở đó, người ta học võ không phải để tiến thân mà học võ để rèn luyện cơ thể, tham gia các hoạt động văn hoá và giữ gìn đạo lý, truyền thống của dân tộc. Môn phái Nhất Nam được ưa thích bởi nó phù hợp với đặc điểm nhỏ bé về tầm vóc và cách sống nặng tình của người Việt. Trong hàng nghìn năm thường xuyên phải đối đầu với phong kiến phương Bắc, người Việt không thể đối kháng ngang bằng theo lối dùng đòn và trả miếng bằng sức mạnh cơ bắp. Muốn thắng giặc phải tìm ra sức mạnh riêng. Xuất phát từ đó, các môn sinh Nhất Nam tập trung vào luyện công và môn công để khắc chế võ công của người Trung Quốc, cụ thể là tập nhiều về tránh né sao cho thật thuần thục, rồi chọn cơ hội tấn công đúng điểm yếu của đối phương. Tâm pháp của môn phái Nhất Nam là “học để đạt cái tinh chế cái nhiều, cái tĩnh để chế cái động, cái đột để phá cái ỳ, cái cong để chống cái cứng, cái thẳng để chống cái vòng...”. Vừa giới thiệu, võ sư Hùng vừa biểu diễn những thế võ độc đáo như tay xà mô phỏng động tác quăng, quật, luồn, cuộn của loài trăn, loài rắn rất linh hoạt; tay trảo với thế đánh với bàn tay có hình dạng như vuốt hổ, báo, chim ưng... bàn tay có thể đánh, đập, vồ, cấu, xé như móng vuốt của mãnh thú... Bên cạnh đó là các bài quyền đặc dị như “Ma quyền”, “Ảo quyền”, “Vân vũ quyền” cùng các bài võ binh khí như Ma kiếm, Hoa kiếm, Vũ chân kiếm, Lôi côn, Thiết côn, Vân Vũ côn... Qua các bài võ độc đáo đó, tôi mới thấu hiểu tư tưởng “nhại công” của môn phái, tức là bắt chước cái tinh tuý của trời, của đất và vạn vật. Bởi vì “Muôn sinh mạnh bởi cái riêng, tính hấp lực và chi tồn cũng ở cái riêng, muôn vật hoá tồn cũng chính nhờ cái riêng”.

Học võ để tu thân

Môn sinh của phái Nhất Nam luôn được răn một điều: võ thuật không phải là bạo lực mà là đạo tu thân. Nhờ luyện võ mà người học đạt đến chữ “tĩnh” trong tâm, bình đẳng và hòa đồng cùng thiên nhiên, trân trọng vạn vật. Đây chính là nền tảng của tinh thần thượng võ, nghĩa hiệp, yêu quê hương, con người, sẵn sàng xả thân vì nghĩa lớn. Và mỗi khi Tổ quốc lâm nguy, những môn sinh phái Nhất Nam lại sẵn sàng hy sinh bản thân mình cho nền độc lập của dân tộc.

Chính vì tinh thần nghĩa hiệp, sống vì mọi người, sẵn sàng hy sinh vì quyền lợi của cộng đồng, mà môn phái Nhất Nam nhanh chóng phát triển ở Hải Dương. 20 năm nay, hàng vạn người đủ mọi lứa tuổi, thành phần đã và đang say mê theo từng đường quyền, ngọn cước của Nhất Nam. Có người chỉ học một thời gian ngắn, nhưng tinh thần Nhất Nam vẫn luôn âm ỉ trong tim. Nhiều bậc cha mẹ học sinh thấu hiểu tinh thần Nhất Nam đã cho con mình theo học. Anh Phan Văn Điển ở phường Tân Kim (TP Hải Dương) có con đang theo học cùng võ sư Hùng tâm sự: “Từ ngày theo học Nhất Nam, cháu đã biết nhường nhịn, chiều chuộng các em. Cháu rất tự giác trong học tập. Và một thay đổi khiến tôi vui mừng nhất là cháu đã bớt hung hăng, không hay gây gổ đánh nhau như trước nữa”. Nhận thấy tác dụng của Nhất Nam trong việc rèn luyện, giáo dục học sinh, nhiều trường tiểu học, THCS trên địa bàn TP Hải Dương đã đưa Nhất Nam vào giờ học chính khoá. Nhiều câu lạc bộ Nhất Nam đã được thành lập với mục đích giúp các em rèn luyện sức khoẻ, và quan trọng hơn giúp các em nhận thức được giá trị của sự sẻ chia, yêu thương, từ đó các em có thể chế ngự bản thân trước những cám dỗ đời thường.

Chặng đường 20 năm chưa phải là dài đối với lịch sử hàng nghìn năm của môn phái. Nhưng với lòng nhiệt tình, sự say mê của lớp người kế cận, môn phái Nhất Nam sẽ tiếp tục phát triển, góp phần nâng cao sức khỏe, rèn luyện đạo đức và giữ gìn các giá trị văn hoá đặc sắc của dân tộc.

VỊ THỦY