Bài thơ kể về một đêm mưa trong căn lều dã chiến, những anh bộ đội được Bác Hồ đốt lửa sưởi ấm cho giấc ngủ của họ. Và ngọn lửa ở đây bỗng lớn lao lên, nó chính là hồn của lãnh tụ, của đất nước, làm ấm lòng người chiến sĩ:

“Anh đội viên thức dậy
Thấy trời khuya lắm rồi
Mà sao Bác vẫn ngồi
Đêm nay Bác không ngủ

Lặng yên nhìn bếp lửa
Vẻ mặt Bác trầm ngâm
Trời thì mưa lâm thâm
Mái lều gianh xơ xác

Anh đội viên nhìn Bác
Càng nhìn lại càng thương
Người cha mái tóc bạc
Đốt lửa cho anh nằm”

Có một điều ai cũng thấy ngay là hình ảnh lãnh tụ ở đây thật gần gũi, giản dị, thân thương. Đó chính là hình ảnh của một người ông, người cha trong gia đình ta vẫn thường gặp. Điều này không chỉ thể hiện ở cử chỉ chăm sóc ân cần của Bác:

“ Rồi Bác đi ghém chăn
Từng người từng người một
Sợ cháu mình giật thột
Bác nhón chân nhẹ nhàng”
Mà còn ở chi tiết đối thoại, Bác nói với anh đội viên:
“ – Chú cứ việc ngủ ngon
Ngày mai đi đánh giặc
Bác thức thì mặc Bác
Bác ngủ không yên lòng”

Tuy nhiên, hình ảnh người cha già gần gũi, thân thương bỗng lớn lao, bao la, như một ông tiên hiền từ bước ra từ trong cổ tích:

“Anh đội viên mơ màng
Như nằm trong giấc mộng
Bóng Bác cao lồng lộng
Ấm hơn ngọn lửa hồng”

Một trong những thành công của bài thơ “Đêm nay Bác không ngủ”, để đi thẳng vào lòng người đọc là đã khắc hoạ rất sâu sắc, tinh tế tình cảm, suy tư của một bên là lãnh tụ, người Cha già của dân tộc và một bên là anh chiến sĩ. Anh chiến sĩ trước việc Bác không ngủ thì bồn chồn, lo Bác lạnh, Bác ốm, lo “đường lắm dốc lắm ụ” Bác “Lấy sức đâu mà đi”. Ngược lại, Bác lại lo:

“Bác thương đoàn dân công
Đêm nay ngủ ngoài rừng
Rải lá cây làm chiếu
Manh áo phủ làm chăn

Trời thì mưa lâm thâm
Làm sao cho khỏi ướt
Càng thương càng nóng ruột
Mong trời sáng mau mau”

Thực ra nỗi lo của anh chiến sĩ và của Bác Hồ ở đây không hề khác nhau, tất cả chỉ là lo cho cuộc kháng chiến, cho đất nước, dân tộc. Chính vì vậy, cuối cùng, ngọn lửa thức đêm đó đã được tác giả thổi bùng lên bằng khổ thơ thật nồng ấm, cao đẹp:

“Anh đội viên nhìn Bác
Bác nhìn ngọn lửa hồng
Lòng vui sướng mênh mông
Anh thức luôn cùng Bác”

Vì sao đêm nay Bác không ngủ? Đến đây tưởng chừng như bài thơ đã lý giải hết với người đọc. Nhưng chưa. Bằng vào bốn câu thơ kết hết sức bất ngờ, đầy sáng tạo, mà giản dị như một chân lý:

“Đêm nay Bác ngồi đó
Đêm nay Bác
                     không ngủ
Vì một lẽ
                    thường tình
Bác là Hồ
                      Chí Minh”

Người đọc bỗng nhận ra, không chỉ đêm nay Bác thức, mà dường như Bác thức với cả suốt chiều dài chiến dịch, Bác thức cả một đời vì hạnh phúc của dân tộc. Và tình thương cao cả ấy của Bác chính là sức mạnh chiến đấu cho toàn quân, toàn dân. Cũng như nhà thơ Tố Hữu đã từng viết:

“Mỗi khi lòng ta xao xuyến, rung rinh
Môi ta thầm kêu Bác Hồ Chí Minh
Và mỗi trận, mỗi mùa vui thắng lợi”

Nhà thơ Minh Huệ (1927 - 2003) tên khai sinh là Nguyễn Đức Thái, người cùng quê với Bác ở Nghệ An. Ông viết bài thơ “Đêm nay Bác không ngủ” năm 1951, lúc mới 24 tuổi. Hồi đó, nhà thơ chưa một lần được gặp Bác. Tuy nhiên, với tình cảm thiêng liêng về lãnh tụ,  sau khi nghe kể lại câu chuyện xúc động giữa Bác và một anh đội viên trong một đêm rừng mùa đông Việt Bắc 1950, Minh Huệ đã viết lên một bài thơ thật độc đáo, điển hình về hình tượng lãnh tụ với nhân dân. Về bài thơ này, nhà thơ Minh Huệ đã có lần tâm sự: "Hầu như toàn bài thơ là lời kể của người chiến sĩ kia, nó được thể hiện trên cơ sở hình thức hát vè Nghệ Tĩnh. Có lẽ cái chân thật, tự nhiên của câu chuyện, của chính tác giả đã tạo ra sự thành công của bài thơ. Nó được nhân dân tiếp nhận cũng chính nhờ cái chân thật, tự nhiên trong tình cảm của Bác đối với nhân dân và của toàn dân với Bác Hồ”. Có lẽ cũng chính vì thế chăng, mà bài thơ “Đêm nay Bác không ngủ” đến nay vẫn là một trong những bài thơ hay nhất viết về Bác Hồ. Toàn bài thơ không hề có những câu chữ hoa mỹ, trau chuốt. Nó được kể rất mộc mạc, giản dị, khiến ta cứ cảm tưởng như những thước phim tư liệu về Bác Hồ vậy. Thì ra, cái lẽ “thường tình” ở đây chính là sự “thần tình”, đủ sức khái quát, gói trọn tất cả.

NGUYỄN SIÊU VIỆT