Cổng tam quan (Nghi môn) đồ sộ mà cổ kính |
Từ xưa, ông cha ta rất quý trọng nhân tài, nhất là những người có học thức cao, thành đạt trong học tập, thi cử. Vì vậy, đã lập ra Văn miếu để thờ Khổng Tử và ghi danh những bậc tài danh ở bậc hàm vị như Tiến sĩ, Trạng nguyên.
Theo Từ điển địa danh văn hóa và thắng cảnh Việt Nam, nước ta hiện có 6 tỉnh, thành phố có Văn miếu, là: Hà Nội, Hải Dương, Thừa Thiên - Huế, Hưng Yên, Bắc Ninh và Đồng Nai. Trong đó, Văn miếu Hưng Yên là một trong hai văn miếu lâu đời nhất (đứng sau Văn miếu Quốc Tử Giám ở Hà Nội).
Văn miếu Hưng Yên hay còn gọi là Văn miếu Xích Đằng tọa lạc trên một khu đất cao, rộng gần 4.000m2 thuộc thôn Xích Đằng, phường Lam Sơn, TP Hưng Yên.
Văn miếu Hưng Yên được khởi dựng từ thế kỷ XVII và được trùng tu, tôn tạo lớn vào năm Kỷ Hợi, niên hiệu Minh Mệnh thứ 20 (1839), đời vua Nguyễn Thánh Tổ (1820 - 1840), trên nền của chùa làng Xích Đằng, xã Nhân Dục, tổng An Tảo, huyện Kim Động xưa, nay là phường Lam Sơn, TP Hưng Yên.
Hiện tại Văn miếu đang thờ Đức Khổng Tử, người được suy tôn là "Vạn thế sư biểu", và các chư hiền của nho gia. Cùng thờ với Khổng Tử là Chu Văn An, người thầy giáo, người hiệu trưởng đầu tiên của Trường Quốc Tử Giám.
Văn miếu Hưng Yên có kết cấu kiến trúc kiểu chữ Tam, bao gồm: Tiền tế, Trung từ và Hậu cung. Hệ thống mái của các tòa được làm liên hoàn kiểu "Trùng thiềm điệp ốc". Mặt tiền Văn miếu quay hướng nam, cổng Nghi môn được xây dựng đồ sộ, bề thế, mang dáng dấp cổng Văn miếu- Quốc Tử Giám. Phía trong cổng có sân rộng, ở giữa sân là đường thập đạo, hai bên sân có lầu chuông và lầu khánh cùng 2 dãy tả vu, hữu vu. Chuông đồng được đúc năm 1804, cao 126 cm, rộng 87 cm. Khánh đá dài 2 m, rộng 1 m, dày 20 cm, có giá trị kết cấu về âm nhạc học.
Khu nội tự rộng 600 m2 được bao quanh bằng bốn bức tường cao 2 m, gồm: Tiền tế, Trung từ và Hậu cung, kiến trúc giống nhau, được làm theo kiểu vì kèo trụ trốn. Toàn bộ khu nội tự Văn miếu tỏa sáng bởi hệ thống đại tự, câu đối, cửa võng và hệ thống kèo cột đều được sơn thếp phủ hoàn kim rất đẹp.
Hiện nay, Văn miếu Hưng Yên còn 12 tấm bia, 11 tấm bia ghi tên tuổi của 172 người ở Trấn Sơn Nam đỗ Tiến sĩ, Trạng nguyên; còn một tấm bia ghi công đức những nhà hảo tâm đóng góp xây dựng. Trong đó có những người kỳ tài cả văn lẫn võ, như Lê Như Hổ, Lê Hữu Trác (Hải Thượng Lãn Ông), Kỳ Đồng, Tống Trân lưỡng quốc Trạng nguyên, Nguyễn Trung Ngạn… Đây là những Tiến sĩ, Trạng nguyên ở tỉnh, trong đó có các bậc tài danh ở huyện kề cận với Trấn Sơn Nam xưa.
Theo tài liệu của một số nhà khảo cổ học thì Văn miếu Hưng Yên còn là nơi sản xuất đồ gốm ở cuối thời nhà Lê. Khi đào sâu 2 m thấy các đồ gốm men màu ngà. Đây là một tư liệu quan trọng để góp phần nghiên cứu nghề sản xuất đồ gốm Hưng Yên. Phía ngoài Văn miếu, bên phải lối vào (phía đông) còn có hai cây tháp đá, sáu bậc, mộng đá người xưa đục đẽo khép kín, kỹ thuật lắp ghép tinh tế, kết cấu chặt chẽ. Tương truyền thời Tây Sơn, Trịnh – Nguyễn phân tranh, tàn quân của Nguyễn Hữu Chỉnh về đây cho voi húc tháp này mà không đổ, chỉ sứt một tai tháp phía nam (nay vẫn còn vết tích) trong khi đó con voi bị chết ngay tại chỗ.
Ngày nay, hằng năm cứ vào ngày đầu xuân tại Văn miếu tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, đó là tổ chức tế lễ, dâng hương, triển lãm thư pháp, hát ca trù...
Năm 1992, Văn miếu Hưng Yên được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng di tích lịch sử quốc gia.
ĐÌNH TRUNG (Tổng hợp)