Minh họa: Phùng Anh Bản

Giám đốc Lương Gia Hoạt gọi ông Tạ Chí Đức, một sĩ quan cấp tá đã nghỉ hưu, nhà ở đầu ngõ là "lão Đức". Lạy trời! Xin đừng gọi sai lối gọi ấy của Giám đốc Hoạt. Ông là người được học hành tới nơi tới chốn. Tuy vất vả đôi chút, nhưng ông vẫn là người trí thức, tuổi đời cũng qua cái ngưỡng "tri thiên mệnh". Dưới tay ông có cả ngàn cán bộ, công nhân viên trông chờ vào khả năng làm việc của ông để mong có được cuộc sống đầy đủ, cơm no ấm áo thì không thể có cái giọng của mấy mụ hàng tôm hàng cá ngoài chợ. Ông Hoạt gọi bằng "lão Đức" là để tỏ lòng tôn trọng cái tuổi trời cho ông Đức cập kề "xưa nay hiếm". Quê ông thường gọi những người lên lão (qua tuổi 60) là vậy. Như người ta vẫn kính trọng gọi là "lão làng" hay "lão tướng" hoặc "lão nông tri điền". Đơn giản thế thôi. Vậy mà có người trong ngõ đồn thổi rằng, ông Hoạt vì ghen tức điều gì nên toàn gọi ông Đức bằng cái giọng xách mé. Thật oan cho ông Hoạt. Ông không thể thanh minh cùng ai để tỏ được cái lòng trong sạch vô tư của mình.

Của đáng tội, ông Hoạt chỉ luôn bị dị ứng tiếng hát ông ổng, tiếng cười hà hà của lão Đức thôi. Giọng hát thuốc lá đá thuốc lào, sai phách, sai nhịp cứ ngang phè phè. Chỉ được cái lão Đức hát bằng tất cả tâm tư tình cảm. Như cách nói của cánh ca sĩ là hát bằng trái tim mình. Toàn những bài từ thời đánh Mỹ, hết Trường Sơn Đông, Trường Sơn Tây, lại đến Chào em cô gái Lam Hồng… Nhiều lắm, ông Hoạt không thể nhớ hết. Lại còn tiếng cười nữa. Nó vừa dài, vừa sảng khoái. Lão Đức đào đâu ra lắm tiếng hát, tiếng cười thế. Cứ y như mọi bài hát, mọi tiếng cười của cả gầm trời này đều đổ dồn vào cái đầu cắt bốc của lão. Hôm nào trong lòng thư thái, nhẹ nhõm, ông Hoạt cũng lẩm nhẩm hát theo. Hát thầm thôi. Câu thuộc, câu không. Hoặc tủm tỉm cười. Còn hôm nào bực bội điều gì  hay bực bội vì cấp trên quở trách, bước chân ông Hoạt như buộc đá thì tiếng hát, tiếng cười của lão Đức quả như cuộc tra tấn. Đôi lần ông Hoạt muốn chuyển quách nhà ra mặt đường lớn cho khỏi nhiêu khê mang nỗi bực vào người. Nhưng nghĩ lại, ông Hoạt cho cách ấy là hạ sách. Hiện ông vẫn còn đang làm việc, được mọi người đánh giá là có năng lực, liêm khiết, trong sạch. Ông Hoạt thường ta thán Nhà nước định mức lương cơ bản cho cán bộ, công nhân quá thấp, chỉ đủ chi ăn hằng ngày, tích lũy chả được bao nhiêu. Thế mà giờ đây ông vì giận tí chút mà vọt ra mặt đường với căn hộ lừng lững năm tầng, trị giá mấy tỷ đồng. Rồi quan trên trông xuống, người ta trông vào sẽ nghĩ sao về ông! Vậy là ông âm thầm nín nhịn, hằng ngày vẫn phải đi về bốn lần qua cổng nhà lão Đức. Một điều nhịn là chín điều lành. Người xưa nói cấm có sai.

Vốn dĩ là người hoạt động kinh tế nên có lần ông Hoạt ngầm so sánh giữa hai người như so sánh tài năng hai nhân viên dưới quyền trước khi đề bạt công tác. Lão Đức nào có quái gì đâu. Chỉ được cái lắm con. Những sáu đứa. Chuyện sinh đẻ ngày xưa chấp làm gì. Phải công nhận lão nuôi con cũng giỏi. Hai vợ chồng, sáu đứa con, kèm theo bố mẹ đẻ bệnh tật triền miên. Rồi bố mẹ lão lần lượt quy tiên. Thế mà cả sáu đứa con lão đều học hành thành đạt. Vợ chồng, con cái chúng công tác ở xa, năm chừng mười họa, ngày giỗ ngày tết mới về, ríu rít ồn ào một hai ngày rồi biến sạch. Bỏ lại cái nhà một tầng cổ lỗ vắng lặng với cặp vợ chồng già. Vợ lão Đức hồi trẻ cúc cung tận tụy cho cái gia đình tám chín nhân khẩu, về già chẳng có chế độ gì. Suốt ngày quanh quẩn nơi góc bếp, góc chợ để lão Đức tung tăng với chức vụ Trưởng khu, Chi hội trưởng cựu chiến binh khu dân cư. Cái chức vụ "ăn cơm nhà thổi tù và hàng tổng", thâm tâm ông Hoạt cho rằng chỉ nên giao cho người ít năng lực, dư thừa thời gian! Nhưng ông Hoạt cũng phải công nhận từ ngày lão Đức làm trưởng khu thì vấn đề an ninh trật tự, tệ nạn xã hội, vệ sinh ngõ xóm tiến bộ hẳn lên. "Đúng nghề của lão Đức". Ông Hoạt nghĩ vậy. Từ xưa đến nay ông Hoạt chưa khen ai bao giờ. Ban tặng lời khen bừa bãi cũng là lãng phí. Còn tài sản của lão Đức ư? Ông Hoạt tiếp tục so sánh. Cứ nhìn lão Đức là rõ hoàn cảnh của lão ngay. Ra đường lão Đức quanh đời mặc quân  phục, ở nhà đánh cái áo may ô cộc tay với quần lửng, xoay trần ra giúp vợ. Đồ đạc trong nhà lão Đức đầy đủ cả đấy. Nào xa lông, tủ đứng tủ ngồi, nào xe máy, ti-vi, đài đóm… Có nghĩa là lão Đức có tất cả những đồ đạc dùng thiết yếu thường thấy trong mọi gia đình. Nhưng toàn đồ từ thời tám hoánh nào. Giá như vét sạch sành sanh từ chổi cùn, rế rách của nhà lão Đức mang ra đấu giá ngoài chợ trời chưa chắc đã đủ tiền mua bộ giàn âm thanh tuyệt hảo nhà ông Hoạt. Thế thì cuộc đời có gì đáng được hát hò cười vui suốt ngày nhỉ? Rặt tính chuyện cái ăn, cái mặc, chi tiêu hiếu hỉ hằng ngày cũng đủ đốt cháy hàng ngàn nơ-ron thần kinh rồi. Cái nhà đang ở trong ngõ của ông Hoạt chỉ là mảnh vải che mắt thiên hạ. Ông Hoạt còn dăm ba mảnh đất ngoài quốc lộ. Ấy là chưa kể hai ngôi nhà kiên cố năm tầng mang tên con cái, họ mạc. Toàn đồ biếu xén, quà tặng ở mức tình cảm. Ông Hoạt mà thèm xin xỏ ai. Tự người ta mang đến đấy chứ. Còn đang chức đang quyền, ông Hoạt cứ ở nhà trong ngõ cho tỏ ra cho hòa mình với cộng đồng. Nhiều kẻ ghen ăn tức ở, trâu buộc ghét trâu ăn bảo ông là nịnh trên nạt dưới, là kẻ cơ hội, rắn đóng giả lươn. Có kẻ còn độc mồm độc miệng gọi ông cả họ lẫn tên là Lường Giảo Hoạt. Rõ điên rồ. Về mặt bằng xã hội rõ ràng ông Hoạt thuộc tầng lớp giàu có. Đáng ra ông Hoạt phải hát nhiều, phải cười nhiều mới đúng. Đằng này...

Sự nghĩ ngợi thì muôn hình vạn trạng, Giám đốc Lương Gia Hoạt cố tìm hiểu xem nguyên nhân gì khiến lão Tạ Chí Đức kia lại yêu đời đến thế. Nhưng ông nào có thời gian. Đã là giám đốc thì bận trăm công ngàn việc. Nào kế hoạch trong năm, nào củng cố dây dợ, ê kíp, nào trấn áp mấy tên cứng đầu, cứng cổ nay kiện mai đơn, nào phong bì phong bao cho thuận chuyện làm ăn mà vẫn còn canh cánh lo lắng chưa vừa lòng sếp. Vân vân và vân vân. Chịu không thể hiểu nổi lòng dạ lão Đức.

Chiều nay công việc cuối năm đã hòm hòm, giám đốc Hoạt thấy lòng mình thư thái bèn quyết định "thưởng" cho mình về sớm một chút ít. Qua nhà lão Đức, nghe tiếng hát từ trong phát ra, chẳng hiểu sao đôi chân ông Hoạt không thể cưỡng nổi. Nhìn thấy ông Hoạt, lão Đức ra tận cửa chào đón: "Trời ơi! trận gió lành nào đưa rồng đến nhà tôm?". Lão Đức dắt tay ông Hoạt vào tận ghế, pha nước, dáng điệu ung dung tự tin thân mật. Lão trao chén chè Thái thơm lừng vào tận tay ông Hoạt. Ban đầu ông Hoạt hơi lúng túng. Nhưng rồi với bản lĩnh sẵn có, ông Hoạt lấy được sự bình tĩnh muôn thuở của mình. Ông Hoạt xoay xoay chén nước nóng trên tay đưa đôi mắt nhìn lướt căn nhà giản dị, khẽ mỉm cười, thành thật nói: "Bác thảnh thơi ung dung quá. Ước gì em cũng được lấy một ngày như bác".  Lão Đức giơ hai tay lên trời kêu: "Ối giời ơi! Ước đi tầu vũ trụ, lên cung trăng, sao hỏa mới là chuyện khó chứ bài hát thì đã có nhạc sĩ sáng tác, tiếng cười thì của nhà trồng được. Xin dùng thoải mái thả cửa. Ấy, cái ngày tôi còn công tác cũng vậy. Ta cứ sống cho trong sáng, vô tư. Sống hết mình vì công việc, vì đồng đội. Đừng kết bè kết đảng, đừng nhòm ngó công quỹ. Ông bảo thời buổi này cái gì mà không thiếu không cần. Nhưng phải biết kìm nén dục vọng ham hố. Cái gì không phải do khả năng mình tự làm ra quyết không bao giờ chạm đến. Vì tôi quen sống như vậy nên mỗi buổi tối xong công xong việc, ngả lưng xuống giường là lòng mình thanh thản, nhẹ tâng. Thế là tự dưng nó bật ra tiếng hát, tiếng cười chứ có ai mời ai bắt mình đâu". Nói xong lão Đức cười giòn tan. Ông Hoạt cũng cười ha hả tỏ vẻ tán thành. Nhưng hình như tiếng cười của ông Hoạt không được thông đồng bén giọt cho lắm. Nó cứ như còn đang vương vướng một cái gì trong cổ họng. Nó lại như kẻ hùa theo, a dua, như cây tầm gửi sống ký sinh vào thân phận người khác.

Đêm đó ông Hoạt trằn trọc không sao ngủ được. Câu chuyện ban chiều làm ông giật mình. Phải công nhận lão Đức làm đúng, nói đúng. Mà này, hình như lão Đức nhìn thấu bụng dạ của ông. Lão nói cạnh nói khóe gì ông chăng. Thật sự tội lỗi của ông thì lấy đấu mà đong cũng chả hết. Ông Hoạt thoáng chút ân hận. Ông muốn vùng dậy hất tung đống quà biếu để chật một gian nhà kho. Toàn đồ biếu xén quà tết. Ai cũng bảo quý ông, yêu ông, ngưỡng mộ ông. Nhưng ông Hoạt thừa hiểu đằng sau món quà "trong mức tình cảm" kia là những sợi dây trói buộc khó lòng giãy ra nổi. Ông nuối tiếc thuở còn sinh viên, sao trong sáng vô tư đến thế. Mọi vật chất, ngôi vị không thể che khuất ham muốn được cống hiến, được khẳng định mình trước thử thách. Ông Hoạt muốn làm lại, để sang năm ông cũng sẽ có được tiếng hát tiếng cười đầy nhiệt huyết như lão Đức. Nghĩ đến đây ông Hoạt bỗng bật cười khoái chí. Thì ra mùa xuân vốn dĩ phải tự nó đến mới là mùa xuân thật sự. Chứ đâu cứ bày ra bữa tiệc thịnh soạn có đầy đủ thịt mỡ, dưa hành, câu đối, bánh chưng mà gọi tướng lên rằng mùa xuân đã về.

Truyện ngắn của NGUYỄN SĨ ĐOÀN