Nằm khiêm nhường sau những tán cây cổ thụ sum suê, chùa Nhữ Xá (chùa Dựa) ở thôn An Bình, xã Hồng Quang (Thanh Miện) có nét gần gũi, thân quen với cánh cổng luôn mở, sân gạch rộng rãi, mát mẻ, là nơi đám trẻ trong làng vẫn ra chơi đùa mỗi buổi chiều. Chùa có từ bao giờ không ai còn nhớ, nhưng từ người già đến những em nhỏ trong thôn đều có thể kể lại câu chuyện về mối tình giữa Đức Thánh Mẫu và chàng Liễu Nghị người xã kế bên. Điều đặc biệt là thần tích của ngôi chùa Sộp ở thôn Ngọc Lập, xã Tân Trào (Thanh Miện) cũng ghi lại câu chuyện về tình yêu của chàng Liễu Nghị với người con gái vua Thủy tề, dù câu chuyện có một chút khác biệt. Câu chuyện tình yêu của hai người mang đậm màu sắc huyền thoại, nhưng lại toát lên tình yêu thương con người và khát vọng chinh phục thiên nhiên trong buổi đầu hoang sơ.

Đức Thánh Mẫu là con gái vua Thủy tề kết duyên cùng ông Kinh Xuyên là con trai viên Thừa tướng dưới Thủy cung. Vì mắc oan nên hai vợ chồng bị cha chồng đày lên trần gian. Trên trần gian, ông Kinh Xuyên lấy thêm người vợ lẽ tên là Thảo Mai. Ba người sống với nhau một thời gian nhưng vẫn chưa có con. Một lần bà bị nàng Thảo Mai vu oan là có tình ý với anh học trò nghèo tình cờ quen trên đường hai bà đi du ngoạn. Vì vậy, ông Kinh Xuyên có ý nghi ngờ bà. Chuyện đến tai cha chồng, quan Thừa tướng tức giận bắt bà nhốt vào cũi rồi đày vào trong rừng. Một hôm có ông Liễu Nghị người làng Ngọc Lập gần đấy đi ngang qua. Nghe tiếng gọi, ông thấy có một người đàn bà ngồi trong cũi sắt. Bà kể cho ông nghe câu chuyện hàm oan của mình. Sau đó, bà nhờ ông đưa một bức thư tới cha là vua Thủy tề. Vua Thủy tề minh oan cho bà và sau đó cho bà lấy ông Liễu Nghị. Vua còn ban cho hai ông bà bầu nước phép để cứu dân khỏi hạn hán, lụt lội. Hai người ở với nhau gần 10 năm nhưng vẫn không có con. Một hôm bà bảo với ông rằng: “Thiếp cùng lang quân thủy hỏa tương khắc, tử tức khó thành, xin biệt cư tại đây”. Hôm sau, hai người chia tay nhau mỗi người một ngả. Bà xin vào tu ở chùa làng Nhữ Xá, ông đến tu ở chùa Ngọc Lập cách đó khoảng 3 km. Thấm thoắt ông bà đã tu được 6 - 7 năm và đều đắc đạo. Ông bà nhiều lần dùng tài phép của mình cứu dân làng thoát khỏi cảnh hạn hán, lụt lội. Vì vậy, khi ông bà mất, dân hai làng Nhữ Xá và Ngọc Lập đã lập đền thờ. Đức Bà được thờ tại chùa Nhữ Xá nay thuộc thôn An Bình (xã Hồng Quang), Đức Ông được thờ tại chùa Sộp, làng Ngọc Lập (xã Tân Trào).

Còn theo “Thần tích, thần sắc” thôn Ngọc Lập, chuyện tình của chàng Liễu Nghị có một số dị biệt. Nhưng hai ngôi chùa, hai câu chuyện, nhưng lại cùng nói về mối tình giữa người con gái vua Thủy tề và chàng học trò Liễu Nghị. Câu chuyện mang đậm màu sắc huyền thoại, thậm chí có phần hoang đường. Nhưng xung quanh câu chuyện nhuốm màu huyền thoại đó, vẫn có thể rút ra những giá trị lịch sử nhất định. Vẫn còn đó đống Mà Cả là nơi Đức Ông, Đức Bà gặp nhau; đống Than là nơi Đức Bà khi bị nhốt trong cũi sắt đã ngồi than thân, trách phận khi bị hàm oan; đống Phật Ngự là nơi người dân làng Ngọc Lập vớt được khúc gỗ trầm đem về tạc tượng Đức Ông... Sự tích về Đức Ông và Đức Bà đã giải thích về hai nhân vật được thờ trong hai ngôi chùa và mối quan hệ khăng khít giữa hai làng trong lịch sử thông qua các lễ hội được tổ chức hằng năm. Quả thực, có lẽ không ở đâu có một lễ hội đặc biệt như ở hai ngôi chùa này. Lễ hội chùa Nhữ Xá diễn ra từ ngày 9 - 3 đến ngày 15 - 3 (âm lịch) hằng năm, trùng với lễ hội chùa Sộp. Trong thời gian diễn ra lễ hội, vào ngày trọng hội (12 - 3), người dân thôn Nhữ Xá tổ chức rước "Bà Dựa về thăm ông Sộp". Trên đường rước "Kiệu Bà" từ chùa Dựa, đoàn rước nghỉ chân tại đống Mà Cả, nơi Đức Ông gặp Đức Bà, nghỉ tại cửa đình thôn Đông La để người trong thôn ra tế lễ. Đến đống "Phật Ngự" gần chùa Sộp, đoàn rước nghỉ tại đó để nhân dân thôn Ngọc Lập tu lễ và đón "Kiệu Bà" vào chùa tế lễ. Đến chiều cùng ngày, nhân dân thôn Ngọc Lập lại làm lễ rước "Kiệu Bà" về chùa Dựa làm lễ an vị, kết thúc lễ hội.

Nét độc đáo của hai ngôi chùa còn thể hiện qua "Lễ cầu đảo". Đây là một nghi lễ mang tính phồn thực, cầu cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt. Theo lưu truyền, vào tháng 5, tháng 6 (âm lịch) hằng năm, khi đồng ruộng bị hạn hán kéo dài, triều đình sức giấy về các địa phương, bắt nhân dân tổ chức cầu đảo. Tại chùa Sộp, thực hiện lệnh vua, nhân dân tiến hành “mật đảo” trong 3 ngày. Sau 3 ngày, nếu không có mưa thì phải “tái đảo” trong 3 ngày nữa. Song nếu trời vẫn chưa có mưa thì nhân dân phải tổ chức rước tượng Đức Ông ra chùa Dựa. Đến đống Mà Cả, đoàn rước nghỉ chân chờ kiệu của Đức Bà ra đón kiệu Đức Ông vào chùa. Tại chùa Dựa, nhân dân tổ chức cầu đảo liên tiếp trong 3 ngày. Thường thì đến ngày thứ 9 thì trời đổ mưa. Kết thúc lễ cầu đảo, nhân dân thôn Ngọc Lập lại rước tượng Đức Ông trở về làm lễ an vị. Các vị bô lão của hai thôn cho biết, rất ít khi phải cầu đến ngày thứ 9, vì thông thường đến ngày thứ 7 hoặc thứ 8 thì trời sẽ mưa. Thậm chí có năm, vừa rước tượng Đức Ông vào chùa là trời đã đổ mưa. Cơn mưa thường kéo dài trong 2 canh giờ, đủ nước cho sản xuất là trời lại tạnh ráo. Khi trời tạnh mưa, người dân thôn Ngọc Lập rước tượng Đức Ông về chùa, kết thúc lễ cầu đảo. Cũng theo các cụ cao niên, rất ít khi phải tổ chức cầu đảo. Tuy nhiên, chưa có lễ cầu đảo nào mà trời lại không có mưa.

Những năm gần đây, nghi lễ rước kiệu Đức Bà vào chùa Sộp và lễ cầu đảo đã không còn được tái diễn. Tuy nhiên, những vật dụng thường dùng trong các buổi lễ như kiệu, võng... vẫn được lưu giữ cẩn thận trong chùa. Và trong tâm khảm của người dân nơi đây, câu chuyện về tình yêu của Đức Ông và Đức Bà là một câu chuyện vượt lên trên tình yêu nam nữ thông thường để hướng tới những giá trị cao đẹp.

VỊ THỦY