Dòng gốm cổ Chu Đậu đã nổi tiếng trên thế giới. Bà Bùi Thị Hý, một nghệ nhân bậc thầy ở thế kỷ XV được cho là bà tổ của dòng gốm cổ này. Có thông tin ngôi mộ của bà hiện được dòng họ Bùi ở thôn Quang Tiền, xã Đồng Quang (Gia Lộc) coi giữ. Để khẳng định, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Viện Khảo cổ đã tiến hành một cuộc khai quật tại đây. Cuộc khai quật đã bất ngờ tìm được hàng trăm hiện vật có niên đại từ thời hậu Lê.

Bất ngờ từ lòng đất

Thôn Quang Tiền còn nhiều nét của một ngôi làng nông thôn thuần túy với những con đường lát gạch nghiêng, những bụi tre, bờ dậu cúc tần. Vị trí khu vực khai quật nằm ở giữa làng trên đất của gia đình ông Bùi Đức Lợi. Lúc đến, chúng tôi thấy một hố khai quật rộng khoảng 10m2 cùng vài ba hố nhỏ có kích thước vài mét vuông. Cách hố khai quật khoảng hơn 10m, trên gò đất nổi giữa ao là ngôi mộ của bà Bùi Thị Hý đã được xây dựng to đẹp. Và cách đó không xa là sông Cậy (vốn được coi là dòng sông gốm sứ). Tại các hố khai quật, ba cán bộ của Bảo tàng tỉnh đang thận trọng gạt từng lớp đất tìm kiếm các mảnh sành, mảnh sứ. Ở hố khai quật rộng khoảng 4m2, gần bờ ao, chúng tôi thấy chi chít các chồng bát dính nhau, nhiều mảnh gạch, xỉ lò và những vòng gốm hình tròn có 3 chân. Cầm một mẩu gạch trên tay và một chiếc vòng gốm, ông Nguyễn Duy Cương, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh giải thích: Đây là một mảnh bao nung và con kê, một dụng cụ trong nghề sản xuất gốm. Dựa vào đặc điểm 3 chân của con kê có thể khẳng định niên đại vào thời Lê. Ở trong sân, chúng tôi thấy có rất nhiều các hiện vật tìm được dưới hố khai quật, như: bát, đĩa, chum, vại, ang, lọ, bình vôi, chân bát hương, cổ bình tỳ bà, gạch hoa cúc... được phân thành từng loại. Đa phần các hiện vật đã bị vỡ, song trong đống phế tích đó vẫn còn hàng chục bát, lọ, vại còn nguyên vẹn với nhiều hình dáng lạ mắt. Ông Cương cho biết, đợt khai quật đã tìm được vài trăm mẫu hiện vật. Các hiện vật rất phong phú về chủng loại, trong đó nhiều hiện vật có chữ Hán ghi niên hiệu năm sản xuất. Từ những hiện vật, các sản phẩm gốm bị hỏng, xỉ lò, mảnh bao nung và con kê minh chứng nơi đây đã từng là nơi sản xuất gốm. Về đặc điểm, sản phẩm có nhiều điểm tương đồng với gốm Chu Đậu như màu men, chữ viết trang trí ở lòng sản phẩm, đặc biệt màu son nâu ở đáy những chồng bát nung bị hỏng thì chỉ có ở gốm Chu Đậu. Điều đó chứng tỏ những sản phẩm gốm ở đây có mối liên hệ mật thiết với gốm Chu Đậu.

Cùng với các hiện vật gốm, đợt khai quật còn tìm được một đao kiến trúc chất liệu gốm trên ghi “Hồng Đức cửu niên, Bùi Thị Hý tạo”. Sản phẩm này được sản xuất năm 1478, thời Lê Thánh Tông. Đặc biệt trong đợt khai quật còn tìm được hai viên gạch đỏ có kích thước khá lớn. Một viên có hình một vị quan đội mũ cánh chuồn, trên có khắc chữ nho: “Cổ tượng thượng tổ Bùi Quốc Hưng, Lê triều khai quốc công thần”. Một viên có khắc hình một phụ nữ, trên có chữ nho ghi “Cổ tượng bà tổ cô tên hiệu Nguyệt Vọng (tên hiệu bà Bùi Thị Hý) chủ hơn 10 trang phường gốm, do đại loạn tượng mất vẽ lại truyền cho hậu thế”. Theo như gia phả của họ Bùi, bà Bùi Thị Hý là cháu ruột cụ Bùi Quốc Hưng. Trong dòng họ chỉ có hai ông cháu được lập tượng thờ vì cụ Hưng là thượng tổ, quan đầu triều thời Lê, còn bà Hý là người đóng góp nhiều tiền của xây dựng ba cây cầu đá, xây dựng chùa làng. Cũng trong hố khai quật, các nhà khoa học còn tìm được 2 tấm bia cổ. Một tấm ghi “Giáo học đường” niên hiệu Thuận Thiên thời Lê, năm thứ 5 (khoảng 1432). Nội dung cho biết đây là nơi thượng tổ Bùi Quốc Hưng lập trường dạy học cho hai cháu Bùi Thị Hý và Bùi Đình Khởi. Một tấm ghi “Binh khu cổ mã đường”, lập thời Bình Định Vương (tức Lê Lợi khi mới khởi nghĩa). Nội dung cho biết nơi đây là chốn rèn binh luyện ngựa của cụ Bùi Đình Nghĩa, võ quan kỵ mã thời Lê Lợi. Cùng với những hiện vật khai quật được, khi ra thăm chùa Quang Tiền, chúng tôi còn thấy một cây hương dựng thời Lê trên có ghi tên bà Hý công đức xây dựng chùa.

Câu chuyện từ chiếc bình gốm cổ

Tại nhà ông Bùi Đức Lợi, hậu duệ bà Bùi Thị Hý, thôn Quang Tiền có trưng bày một ảnh chụp bức thư của ông Makoto Anabuki, Bí thư Văn hóa Đại sứ quán Nhật Bản gửi đồng chí Bí thư Tỉnh ủy Hải Hưng (cũ). Nội dung cho biết, năm 1980, ông đại sứ công tác ở Thổ Nhĩ Kỳ được chiêm ngưỡng một bình gốm tại Bảo tàng Topkapi Saray Istanbul được mua bảo hiểm 1 triệu USD. Trên bình gốm có khắc 13 chữ Hán: "Thái Hòa bát niên, Nam Sách châu, tượng nhân Bùi Thị Hý bút" (Dịch: Năm Thái Hòa thứ 8 (1450), tại châu Nam Sách, nghệ nhân Bùi Thị Hý viết/vẽ/tạo). Ông muốn nhờ tìm xuất xứ bình gốm trên. Nhà khảo cổ Tăng Bá Hoành được giao trọng trách thực hiện lời đề nghị của nhà ngoại giao Nhật Bản. Lúc đó, nhiều nhà nghiên cứu và khảo cổ nghiêng về giả thuyết “Bùi thị hý bút”, tức là  ông họ Bùi vẽ chơi. Riêng ông Hoành cho rằng chiếc bình đó là của một người phụ nữ tên Bùi Thị Hý.

Ông Bùi Đức Lợi cho biết: “Sau khi đọc được bài báo của ông Hoành, họ Bùi chúng tôi cho rằng đó có thể là bà tổ cô ghi trong gia phả của mình. Các bậc cao niên trong họ đã cử tôi cầm cuốn gia phả tìm ông Hoành nhờ xác minh”. Sau khi nghe trình bày và xem gia phả, ông Hoành cho biết: Nội dung gia phả nói bà tổ cô Bùi Thị Hý của dòng họ sinh 1420, mất 1499, là cháu ngoại của cụ Bùi Quốc Hưng, khai quốc công thần đời Lê. Bà Hý có biệt tài viết chữ rất đẹp, từng giả nam đi thi đại khoa đến tam trường thì bị phát hiện là nữ. Về sau, bà lấy ông Đặng Sỹ, là chủ lò gốm Chu Trang (gốm Chu Đậu bây giờ) giàu nổi tiếng đương thời. Có được những thông tin quý giá trên, ngay lập tức ông Hoành cùng ông Lợi về thôn Quang Tiền. Tại đây ông được cho xem rất nhiều cổ vật liên quan đến bà Hý. Trong đó có bản sao văn bia mộ chí của bà Bùi Thị Hý chép lại vào thời Bảo Đại. Dòng đầu tiên ghi rõ “Kỳ tài phu nhân Bùi Thị Hý chi mộ”. Nội dung văn bia cho biết, chồng bà Hý là Đặng Sỹ trong một lần đi giao  hàng trên biển đã bị tai nạn bỏ mạng, bà Hý tái giá với ông Đặng Phúc cũng là người giàu có ở Chu Đậu. Sau khi tái giá, bà cùng với chồng trực tiếp tổ chức các chuyến tàu đi biển xuất khẩu gốm Chu Đậu sang các nước phương Tây. Cuối đời, bà về lại quê nhà dựng lò gốm, công đức tiền của làm đình, chùa làng, xây dựng cầu đá. Rồi tình cờ ông Hoành phát hiện dòng chữ Hán trên ngai thờ ở nhà thờ họ Bùi ghi "Mộ ở xứ Thượng Đường" (nay là Gia Lộc). Hậu duệ của bà Hý đã tập trung tìm kiếm và phát hiện bia mộ và mộ của bà tại gò Hình Nhân giữa ao của gia đình. Hòn gạch đậy trên mộ hiện được để ở Bảo tàng Hải Dương có ghi "Tẫn cốt tổ cô Bùi Thị Hý nội bình đồng Vọng Nguyệt bảo kiếm" (Tro xương tổ cô Bùi Thị Hý trong bình cùng thanh kiếm của bà). Mộ nằm trong nhiều tầng lớp đồ gốm, xây theo đúng hình nhân. Tháng 10-2009, dòng họ Bùi khởi công xây mộ cho bà cô tổ như ngày nay.

Như vậy cuộc khảo cổ tại thôn Quang Tiền đã ráp nối: bà tổ cô Bùi Thị Hý của dòng họ Bùi chính là bà tổ của dòng gốm Chu Đậu và dòng gốm Chu Đậu (Nam Sách), Quang Tiền (Gia Lộc) có cùng một xuất xứ. Để củng cố và đi đến kết luận sẽ cần có thêm nghiên cứu của các nhà khoa học. Tuy nhiên, những hiện vật được tìm thấy tại cuộc khai quật tại Quang Tiền đã là những cổ vật vô giá.

NGỌC HÙNG