Hoàng đế Mạc Toàn là vị vua cuối cùng nhà Mạc. Năm 1593, ông bị quân Trịnh bắt và đem chém tại bến Thảo Tân. Trải qua 6 thế kỷ, có thông tin ngôi mộ của ông đang được chi họ Hoàng gốc Mạc ở Kinh Môn trông nom và thờ làm thủy tổ.

Để rõ thực hư, chúng tôi tìm về xã Hiệp An (Kinh Môn) tìm hiểu. Ông Hoàng Văn Chòi, 85 tuổi, bậc cao niên của chi họ Hoàng gốc Mạc khẳng định: “Việc chúng tôi trông coi mộ cụ Mạc Toàn và thờ cụ làm thủy tổ là có thật. Hiện mộ cụ đang đặt trên ngọn núi sau chùa Lưu Thượng, thôn Tây Sơn. Chúng tôi còn có 2 cuốn gia phả cổ ghi lại việc này”. Để minh chứng, ông Chòi lấy từ trong tủ ra 2 cuốn sổ bằng giấy dó đã cũ nát chi chít chữ nho. Ông Chòi cho biết, đây là hai cuốn gia phả được cha con cụ đồ Tam và cụ khóa Ngư, người trong chi họ chép lại khoảng thế kỷ 19. Trong đó ghi thủy tổ của chi họ là Vũ An hoàng đế Mạc Toàn. Tính từ thời Vũ An hoàng đế Mạc Toàn đến nay đã khoảng 15 đời. Xã Hiệp An hiện có khoảng 6.000 dân thì có gần 5.000 người gốc họ Mạc, trong đó có 1 chi họ Mạc, 3 chi họ Hoàng gốc Mạc, một chi họ Nguyễn gốc Mạc (chi họ Hoàng của ông Chòi là chi phái trực hệ của Hoàng đế Mạc Toàn). Theo ông Chòi, trước kia, ngôi mộ của hoàng đế Mạc Toàn nằm ở khu đống Dẹt, một gò lớn ở thôn Lưu Thượng 2. Năm 1968 do quy hoạch sản xuất của địa phương, chi họ Hoàng đã di chuyển mộ lên núi, khi đó ông Chòi cũng tham gia. Lúc đào lên mới thấy ngôi mộ được xây rất bề thế bằng nhiều khối đá lớn có khắc chữ nho.

Khi dẫn chúng tôi lên thăm mộ, ông Hoàng Minh Hiệp, Chủ tịch Hội đồng gia tộc chi họ Hoàng dừng trước mấy ruộng hành giáp sông Cầu Ba cho biết: Vị trí này chính là nơi đặt ngôi mộ của hoàng đế Mạc Toàn xưa. Ngày trước, nơi đây là gò đất cao, nay đã bị san phẳng. Theo truyền lại, khi cụ thua trận, bị bắt và bị xử tử tại bến Thảo Tân, người trong họ đã đưa thi thể bằng đường sông về chôn cất tại đây. Để tránh bị truy sát, những người mang họ Mạc đã thay đổi sang họ Nguyễn, họ Hoàng…

Mộ hoàng đế Mạc Toàn nằm trên lưng chừng núi. Đường lên mộ tuy dốc song đã được trải bê-tông. Ông Hiệp cho biết, ngày trước đường lên khu mộ rất khó đi, những người già trong họ phải có con cháu cõng. Khu mộ hoàng đế Mạc Toàn được xây bằng gạch rộng khoảng 40m2 nằm ở sườn nam, nhìn về Cổ Trai, nơi có từ đường thờ hoàng đế Thái tổ Mạc Đăng Dung ở Kiến Thụy (Hải Phòng). Mộ hoàng đế Mạc Toàn được đặt ở giữa, bên trái là mộ cụ Phúc Linh, cháu đời thứ 5 cụ Mạc Toàn, bên phải là cụ Nguyễn Công Xuân, thầy dạy học của cụ Phúc Linh. Ở phần mộ này còn có một bia đá.

Theo Hợp biên thế phả họ Mạc: Hoàng đế Mạc Toàn là con trai trưởng của hoàng đế Mạc Mậu Hợp, là vị vua thứ 6 của nhà Mạc. Ông được truyền ngôi ngày 26-11-1592 (Nhâm Thìn) để vua cha cầm quân ra trận. Nghe tin vua cha bị thua vội đem quân đi tiếp ứng. Đến núi Đồ Sơn gặp quân Trịnh Tùng, ông chiến đấu dũng cảm nhưng bị thua. Ông chạy vào vùng núi Đông Triều, qua My Thử (tức làng Mè, Hải Dương). Sau đó đi đường tắt 10 ngày đến Lạng Sơn. Ở Lạng Sơn ông mộ được 6-7 vạn quân, 200  văn võ bá quan bàn tính khôi phục lại Đông đô. Trịnh Tùng lo sợ cho đem 5 vạn quân lên đánh lần nào cũng thua. Năm 1593, Trịnh Tùng đem quân lên đánh Lạng Sơn, bắt được Đường An Vương Mạc Kính Chỉ và hơn 60 quan quân. Còn theo Lê Quý Đôn, tác giả cuốn "Lê triều thông sử" thì hoàng đế Mạc Toàn bị Trịnh Tùng bắt và chém đầu ở bến Thảo Tân vào ngày 27 tháng Giêng năm Quý Tỵ (1593), sau khi lên ngôi được 3 tháng.

Theo ông Hiệp, bến Thảo Tân thuộc thôn Cổ Tân, xã An Phụ ngày nay. Đó là một khúc sông nối giữa xã An Phụ (Kinh Môn) và xã Phúc Thành (Kim Thành). Dấu tích bến xưa không còn, nay chỉ là bến cát do người dân mở. Trên địa bàn xã An Phụ còn có bến Chùa Hang, một bến của sông Cầu Ba là nơi diễn ra những trận chiến đấu ác liệt giữa quân của Mạc Mậu Hợp với quân Trịnh Tùng đầu năm Nhâm Thìn 1592.

Với những cứ liệu lịch sử, tháng 10-2011, tại Kinh Môn, Trung tâm Bảo trợ văn hóa kỹ thuật truyền thống và Hội Khoa học lịch sử (KHLS) tỉnh phối hợp tổ chức Hội thảo khoa học “Những di sản văn hóa về Vũ An hoàng đế Mạc Toàn tại huyện Kinh Môn, Hải Dương”. Hội thảo đã có nhiều ý kiến tham luận của giáo sư Văn Tạo, nguyên Viện trưởng Viện Sử học Việt Nam; giáo sư, tiến sĩ khoa học Phan Đăng Nhật, Giám đốc Trung tâm Bảo trợ văn hóa kỹ thuật truyền thống; nhà nghiên cứu tiềm năng con người Nguyễn Phúc Giác Hải... Hội thảo thống nhất: Cảnh tông Vũ An hoàng đế Mạc Toàn chính là thủy tổ của chi họ Hoàng gốc Mạc xã Hiệp An. Hiện nay, chi họ đang quản lý ngôi mộ Vũ An hoàng đế Mạc Toàn và cuốn gia phả cổ viết bằng chữ Hán rất có giá trị. Các ý kiến cũng đề nghị các cơ quan chuyên môn, cơ quan quản lý nhà nước của tỉnh tiếp tục nghiên cứu, thẩm định và công nhận mộ Vũ An hoàng đế Mạc Toàn và cuốn gia phả cổ là di sản văn hóa. Đồng thời có kế hoạch trùng tu, tôn tạo, xây mới khu tưởng niệm Vũ An hoàng đế Mạc Toàn cho xứng đáng với công lao của vương triều Mạc nói chung, Vũ An hoàng đế Mạc Toàn nói riêng. Được biết, để chuẩn bị tổ chức hội thảo này, từ năm 2008 đến nay đã có các cuộc khảo cứu trên nhiều văn bia, tài liệu, thực địa về thân thế, sự nghiệp Vũ An hoàng đế Mạc Toàn, mối quan hệ giữa Vũ An hoàng đế Mạc Toàn với thủy tổ của chi họ Hoàng gốc Mạc xã Hiệp An, địa danh bến Thảo Tân, các di chỉ, cổ vật, sự kiện liên quan cuốn gia phả cổ của chi họ Hoàng…

NGỌC HÙNG