Lễ tang đồng chí Đặng Thị Chốc tại quê nhà. Ảnh: Cảnh Giang

Nhà thơ Cảnh Giang, hội viên Hội Văn học, nghệ thuật tỉnh Quảng Bình, được địa phương phân công viết lịch sử Đảng bộ xã Thanh Trạch, huyện Bố Trạch (Quảng Bình). Khi tìm hiểu về trận ném bom hủy diệt của đế quốc Mỹ vào thôn Quyết Thắng, và cảng Gianh ngày 13-1-1973, tìm hiểu nhân chứng, anh đã được gia đình ông Nguyễn Chương cho biết: "… Trong trận ném bom hủy diệt tại thôn Quyết Thắng trưa hôm đó, có 156 người hy sinh, bom sát thương tàn sát, xương thịt lộn lạo cháy thui nên khi dân quân gom lại, phân chia đưa vào bọc ni-lông, chăn chiếu và một số quan tài, đem chôn vội vàng ngoài vùng cát xóm Cày. Trên trời máy bay vẫn gầm rú, lại báo động B52 đến rải thảm nên mọi người chôn cất khẩn trương vội vàng. Trong số hơn 120 ngôi mộ vô danh, còn có một ngôi mộ có danh, đó là liệt sĩ Đặng Thị Chốc người chỉ huy đại đội thanh niên xung phong (TNXP) Hải Hưng. Vì cô Chốc ở trọ trong nhà bố tôi, tình cảm thân thiết, nên khi tìm thấy thi hài cô Chốc còn nguyên chỉ gãy một chân và một núm tóc treo trên ngọn tre cháy trụi, chị Xuân vợ anh Chương và bố chồng là bác Nguyễn Trừng bí thư chi bộ thôn Quyết Thắng chỉ đạo chôn cất, do đó đã chôn riêng mộ cô Chốc. Khi quy tập về nghĩa trang cô Chốc được có mộ riêng và có tên ghi "Liệt sĩ Đặng Thị Chốc TNXP Hải Hưng". Vì chỉ biết quê Hải Hưng, mà Hải Hưng gồm Hưng Yên và Hải Dương nên chẳng biết thôn xã đâu mà báo tin.

Thương cảm người liệt sĩ hy sinh khi tuổi đời mới 23-24 tuổi, chưa chồng con mà đến nay đã 36 năm, chắc là gia đình chẳng còn ai. Liên tưởng đến chị ruột mình cũng hy sinh lúc 19 tuổi, tuổi của yêu đương, tuổi của mộng mơ, nhưng vì chiến tranh, chị phải ra đi. Thương chị, thương người dưới mộ kia, nhà thơ Cảnh Giang đã mua áo quần giày dép, mũ nón, kim ngân vàng bạc, đồ hàng mã của phụ nữ rồi hóa vàng cho 2 người nằm trong nghĩa trang. Trước mộ Đặng Thị Chốc, anh đã xúc động đọc bài thơ: "Kết nghĩa với người dưới mộ": Em bây giờ: là em gái của anh/ Dẫu muộn màng nhưng phần đời còn lại/ Một chút sẻ chia những gì mãi mãi/ Chút ân tình đỡ lạnh chốn âm cung… Không còn người thân: Em đã có anh/ Có Tổ quốc và trời xanh trên nấm mộ/ Anh thay mẹ lo em ngày giỗ/ Có hương hoa và nỗi nhớ vô cùng…

Sau khi bài thơ: "Kết nghĩa với người dưới mộ" và bài báo: "Đặng Thị Chốc, người con gái Hải Hưng và 145 liệt sĩ vô danh, một huyền thoại ít ai biết đến" được phát trên đài và một số báo địa phương, đặc biệt khi nhà thơ Cảnh Giang tìm kiếm trong danh sách TNXP của cả nước, đăng trong cuốn: Huyền thoại TNXP Việt Nam, Nhà xuất bản Thông tấn xã Việt Nam xuất bản năm 2009, anh mới biết  liệt sĩ Đặng Thị Chốc quê ở thôn Cổ Dũng (Kim Thành). Anh đã gửi bài thơ và bài báo đó cho các cơ quan báo chí tỉnh Hải Dương, Đảng ủy, UBND xã Cổ Dũng. Khi nhận được điện thoại của gia đình đồng chí Đặng Thị Chốc hẹn ngày 29-10-2009 sẽ vào làm thủ tục xin bốc mộ, suốt đêm anh Cảnh Giang thức để đợi. Buổi sáng ngày 29-10, trời bỗng mưa tầm tã, nhưng mọi thủ tục từ xã đến huyện và tỉnh đều thuận lợi. Chiều đó, gia đình đến nghĩa trang Nam Gianh, xã Thanh Trạch làm thủ tục cho cô Đặng Thị Chốc được hồi hương, thì trời nắng ráo, tươi sáng hẳn lên. Nói sao hết sự gặp gỡ đầy cảm động, đầy nước mắt của bà con cô bác, làng xóm khi người đại đội trưởng TNXP sau gần 38 năm ra đi, nay mới được trở về. Đồng chí Đặng Thị Chốc trở về lần này không bằng xương bằng thịt mà bằng hài cốt được phủ quốc kỳ ấm áp trong tình yêu Tổ quốc.

Lễ tang đưa đồng chí Đặng Thị Chốc đông chưa từng có. Điếu văn của đồng chí Bí thư Đảng ủy xã Cổ Dũng và lời cám ơn tiếp nhận liệt sĩ Đặng Thị Chốc vào nghĩa trang quê nhà của đồng chí Phó Bí thư, Chủ tịch UBND xã, hết sức trang nghiêm và cảm động. Các tổ chức Hội Cựu chiến binh xã, TNXP, cùng đồng đội đoàn 283, các đoàn thể thanh niên, phụ nữ, các nhà trường, đều có vòng hoa để viếng liệt sĩ Đặng Thị Chốc.

Trong trận ném bom hôm đó, riêng Đại hội TNXP đoàn Hải Hưng có 80 đồng chí thì đã có 35 đồng chí hy sinh, hơn 30 đồng chí mang đầy thương tích. Những người ngã xuống trưa hôm đó phần lớn nằm trong những ngôi mộ vô danh. Đồng chí Đặng Thị Chốc giờ là người may mắn hơn là có mộ riêng và hôm nay được về nằm trong lòng đất mẹ quê hương. Còn hơn trăm ngôi mộ vô danh nữa, đang nằm lại trong nghĩa trang liệt sĩ Nam Gianh, Thanh Trạch, với những tấm bia ghi vô danh. Hy vọng sẽ có nhiều cuộc hồi hương đầy xúc động, đầy nước mắt, của những liệt sĩ còn nằm đâu đó trong các nghĩa trang và các chiến trường, chưa được về quê.

HOÀNG LÊ