Bộ đội vào tiếp quản TP Hải Dương ngày 30-10-1954.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, hội nghị Giơ-ne-vơ lập lại hòa bình ở Đông Dương đã kết thúc thắng lợi với việc ký kết một hiệp định đình chiến ở Đông Dương vào ngày 20-7-1945. Theo hiệp định này, quân xâm lược Pháp phải rút khỏi nước ta từ vĩ tuyến 17 trở ra trong vòng 300 ngày kể từ ngày ký hiệp định. Tiếp đó, hội nghị quân sự ở Trung Giã giữa ta và Pháp còn quy định cụ thể thời gian rút quân Pháp ở từng nơi, trong đó Pháp rút khỏi thành phố Hải Dương trong vòng 100 ngày và thị xã Vĩnh Ninh(1) 30 ngày.

Từ chiến tranh chuyển sang hòa bình đặt ra trước Đảng bộ, chính quyền và nhân dân trong tỉnh Hải Dương 4 công tác lớn:

1- Chống địch cưỡng ép đồng bào (nhất là nhân dân theo đạo Thiên chúa giáo) di cư vào Nam.
2- Khẩn trương khai hoang, phục hóa để nhanh chóng khôi phục lại sản xuất nông nghiệp và cấp tốc cứu đói cho một số nơi đã xảy ra.
3- Chuẩn bị nhà cửa và mọi điều kiện cần thiết để đón tiếp cán bộ, bộ đội và đồng bào miền Nam tập kết ra miền Bắc.
4- Chuẩn bị tiếp quản các thành phố, thị xã, thị trấn và vùng nông thôn bị Pháp tạm chiếm đóng.

Sáng sớm ngày 30-10-1954, Pháp rút quân đội viễn chinh và tay sai từ thành phố, qua cầu Phú Lương xuống Hải Phòng. Đồng thời, cán bộ và bộ đội ta (Trung đoàn 42 và bộ đội địa phương), từ quốc lộ 5 và đường 17 tiến vào tiếp quản thành phố. Nhân dân trong thành phố đã chuẩn bị cờ, hoa đứng sẵn ra trước cửa nhà vẫy chào những người chiến thắng vào thành phố. Đến 2 giờ chiều, mọi địa điểm đóng quân vào công sở đã có mặt bộ đội và cán bộ ta. Một cuộc mít tinh được tổ chức cấp tốc ở vườn hoa Độc Lập (trước cửa Ngân hàng Công thương và Bưu điện tỉnh ngày nay). Đồng chí Đỗ Mười Bí thư kiêm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến hành chính khu Tả ngạn nói chuyện với đoàn người tiếp quản và các tầng lớp nhân dân trong thành phố. Thế là thành phố lớn thứ tư ở miền Bắc được giải phóng hoàn toàn. Toàn tỉnh Hải Dương sạch bóng quân thù (trừ huyện Kim Thành nằm trong vùng tập kết 300 ngày).

Từ ngày đó, mọi việc rất dồn dập và khẩn trương, hàng ngày có cuộc giao ban giữa Ủy ban quân chính và đại diện từng nơi công sở đón về đóng quân. Tới ngày 31-10-1954, tại một ngôi đình nhỏ (không rõ là ở phố Đông Giàng hay Đông Thị), Ủy ban quân chính gặp cán bộ, nhân viên  lưu dụng, đồng chí Lê Đức Thịnh, quyền Bí thư Tỉnh ủy Hải Dương, nói chuyện với anh chị em về tình hình và chính sách của chính quyền đối với họ để họ an tâm.

Ngày 1-11-1954, nhân cuộc mít tinh tại sân vận động Hải Dương chào mừng Trung ương Đảng, Chính phủ và Hồ Chủ tịch về Thủ đô, Ủy ban Quân chính Hải Dương ra mắt nhân dân thành phố, có đại diện khu ủy và Ủy ban khu Tả ngạn, đông đảo bộ đội và cán bộ ta dự.  Ở cuộc mít tinh này, đồng chí Đào Đức Chính, Phó chủ tịch Ủy ban Quân chính được phân công nói chuyện với nhân dân về chiến thắng oanh liệt của nhân dân ta sau những năm kháng chiến chống xâm lược Pháp, niềm vui khi Trung ương Đảng, Chính phủ và  Hồ Chủ tịch trở về Thủ đô để lãnh đạo, chỉ đạo mọi công việc của đất nước và các chính sách của Chính phủ đối với nhân dân vùng mới giải phóng. Đồng thời cũng vào thời gian này, Thị ủy Ủy ban hành chính thị xã Hải Dương được thành lập do đồng chí Nguyễn Bán làm Bí thư kiêm Chủ tịch. Từ lúc này, Tỉnh ủy và Ủy ban tỉnh Hải Dương tập trung sức vào các công tác đón tiếp cán bộ, bộ đội, nhân dân miền Nam tập kết ra Bắc, tiến hành khai hoang, phục hóa khôi phục lại sản xuất nông nghiệp và tiếp tục chống địch cưỡng ép di cư vào Nam. Ngoài ra, còn nhiều công việc khác.

(Theo Hải Dương - Đường 5 một thời kháng chiến)

(1) Năm 1950, sau khi Pháp mở rộng chiếm đóng ra toàn tỉnh và để dễ khống chế đàn áp phong trào kháng chiến, chúng lập  ra một tỉnh mới lấy tên là tỉnh Vĩnh Ninh, đặt tỉnh lỵ ở thị trấn Ninh Giang. Tỉnh Vĩnh Ninh bao gồm 3 huyện của tỉnh Hải Dương là Ninh Giang, Tứ Kỳ, Vĩnh Bảo và 2 huyện của tỉnh Thái Bình là Phụ Dực, Thụy Anh.