Trong lịch sử anh hùng của dân tộc ta, đánh thắng giặc ngoại xâm phương Bắc, thì trận đánh Nguyên Mông lần thứ 3 ở thời Trần trên sông Bạch Đằng năm 1288 là trận thắng vĩ đại nhất, để Non sông đất Việt vẫn y nguyên (thơ vua Lê Thánh Tông), tức là đất nước Việt Nam còn lại đến ngày hôm nay. Trận đánh này, cũng được ghi vào lịch sử những trận thuỷ chiến vĩ đại của thế giới. Sau nhiều năm, sứ giả nhà Nguyên sang Việt Nam: Trông ánh gươm sắt mà kinh hồn/Nghe tiếng trống đồng mà bạc tóc (thơ Trần Phu). Trong trận thắng vĩ đại đó, có đóng góp vô cùng to lớn của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn cùng anh ruột ông là Trần Tung và 4 con trai của ông là Trần Quốc Nghiễn, Trần Quốc Hiện, Trần Quốc Tảng và Trần Quốc Uất. Trong đó có 2 người liên quan cụ thể đến huyện Nam Sách là Trần Tung và Trần Quốc Tảng mà hiện nay chúng ta còn có tư liệu tham khảo. Bài viết này, xin chỉ nói riêng về Trần Quốc Tảng và đền thờ ông ở làng Trắc Châu, xã An Châu, huyện Nam Sách, nay thuộc TP Hải Dương.
Sách Trần triều hiển thánh, xuất bản dưới triều Nguyễn, năm 1900, ghi rõ: Trần Quốc Tảng “lập đồn ở xã Trắc Châu, huyện Thanh Lâm, trải qua ba ngày đêm, đánh thẳng vào trại giặc trên sông Bạch Đằng, chỉ một khắc là thắng”. Theo sách Tên làng xã Việt Nam thế kỷ XX (trở về trước), biên soạn năm 1810, hoàn thành năm 1819 (bản chữ Hán là Các tổng trấn xã danh bị lãm), của Viện Hán nôm, do Nhà xuất bản (NXB) Khoa học xã hội ấn hành năm 1981, thì Trắc Châu, huyện Thanh Lâm là phần đất phía nam huyện Nam Sách. Nói có sách là căn cứ văn bản khoa học chứ ai mà chả biết, xưa nay, làng Trắc Châu, vẫn còn đó, thuộc xã An Châu, gần đây được sáp nhập vào TP Hải Dương. (Vậy mà gần đây, có người còn viết bừa rằng, làng Trắc Châu, huyện Thanh Lâm là phường Cẩm Phú, thị xã Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh, để chuẩn bị cho một dự án xây dựng thành điểm du lịch văn hoá bản địa ?). Theo sách Truyện cổ Nam Sách, NXB Văn hóa dân tộc xuất bản năm 2000 (của Nguyễn Hữu Phách và Nguyễn Văn Đức), thuật lại theo Lê Mậu Cường thì Trần Quốc Tảng: “Xưa ta luyện quân ở đây, giờ ta lại về đây, để chút kỷ vật lưu lại”. Chút kỷ vật đó là phiến đá và cái mũ đá, “đo phiến đá thấy dài 6 thước 4 tấc, rộng 2 thước 3 tấc”. Theo truyện cổ nói trên, thì phiến đá và cái mũ đá do Trần Quốc Tảng lưu lại, hiện còn trong cái giếng tại làng Trắc Châu, huyện Thanh Lâm. Chính vì thế, nhân dân đã lập đền thờ ông tại đây. Tuổi thơ tôi đã nhiều lần qua lại đền thờ này, nó ở chân đê sông Thái Bình, cạnh Đò Hàn, ở chỗ ngã ba đường nhựa từ Ngã Ba Hàng đến Đò Hàn rồi đổ thẳng xuống huyện lỵ Nam Sách. Sau những năm chống Mỹ, đền vẫn còn nguyên vẹn, trên nóc đền có chữ ĐỀN THỜ TRẦN QUỐC TẢNG rất to. Căn cứ vào Truyện cổ Nam Sách đã nói trên, tôi có cơ sở để nêu một giả thuyết: Rất có thể, năm 1313, khi đã được phong tước Đại vương, là Quốc trượng (bố vợ vua) và trong lúc tuổi già, nhớ lại những ngày oanh liệt cũ, từ Kinh thành Thăng Long, Trần Quốc Tảng về thăm lại nơi đóng quân cũ và do một tình huống nào đó, ông đã mất ở đây chăng? Sách Đền Miếu Việt Nam và một số sách khác, viết về Trần Quốc Tảng, đều nói ông “hoá” trên phiến đá đó, tức là chết ở nơi có phiến đá đó.
Xin ghi lại giả thuyết này để các bậc cao minh xem xét thêm.
Cách đây khoảng 1 tháng, tôi tìm về thăm đền cũ thì thấy đền đã bị phá, không rõ năm nào, để mở rộng doanh trại quân đội, những dãy nhà tạm cấp 4 cho chiến sĩ ở, đã được dựng trên nền đền thờ cũ. Tôi bàng hoàng, điện hỏi ông Đặng Đình Thể, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Hải Dương không được, bèn điện hỏi ông Tăng Bá Hoành, một nhà nghiên cứu lịch sử ở Hải Dương. Ông Hoành cho biết cách đây đã lâu, có người địa phương nói với ông là muốn khôi phục lại ngôi đền rất danh tiếng này, ông rất mừng và bảo là nên làm các thủ tục, qua các cơ quan chức năng... Như vậy, ít ra, việc kiến nghị khôi phục lại ngôi đền, giá trị thiêng liêng của trận đại thắng lịch sử Bạch Đằng ở thời Trần, không phải chỉ là nguyện vọng và khao khát của một mình tôi.
Ở tỉnh Hải Dương, sau Trần Quốc Tuấn và Nguyễn Trãi, theo tôi, Trần Quốc Tảng là vị anh hùng dân tộc xứng đáng được thờ phụng, trên mảnh đất ông đóng quân xưa. Ngôi đền cũng phải xứng tầm, tương tự như ngôi đền thờ vọng ông, xây dựng đầu thế kỷ XX, ở phường Cửa Ông thị xã Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh. Do đó, xây dựng mới ngôi đền này, trên nền ngôi đền xưa, cần một dự án cấp tỉnh, với kinh phí cơ bản của Nhà nước, có sự ủng hộ của các nhà doanh nghiệp và nhân dân thập phương. Cách làm này, Hải Dương có nhiều kinh nghiệm, từng xây dựng rất thành công những đền thờ lớn, tầm cỡ quốc gia như đền thờ Nguyễn Trãi, đền thờ Chu Văn An.
Vinh dự thay cho TP Hải Dương và tỉnh Hải Dương, nơi có mảnh đất trực tiếp góp công vào một trận quyết chiến lịch sử vào loại hùng vĩ nhất của dân tộc và của cả thế giới, xứng đáng được ghi dấu muôn đời bằng một giá trị văn hoá trường tồn, một điểm nhấn về du lịch văn hoá, để giáo dục các thế hệ hôm nay và muôn sau về lòng yêu nước, quyết tâm bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ quốc gia và xây dựng cuộc sống mới của nhân dân Việt Nam. Đó sẽ là giá trị tinh thần vô giá mà không phải nơi nào cũng có được.
TRẦN NHUẬN MINH