Triều Lý thành lập năm 1009 không chỉ thay thế triều tiền Lê khi vua Lê Ngọa Triều qua đời mà đó là bước ngoặt quan trọng trong tiến trình lịch sử Việt Nam. Nhà Lý đã thực thi nhiều chính sách cởi mở, đưa quốc gia Đại Việt vào thời kỳ mới phát triển rực rỡ.
Sau khi lên ngôi, vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long. Vùng Hồng Châu trở thành phên dậu phía Đông, lá chắn của kinh đô. Theo thống kê sơ bộ, Hải Dương có trên 80 di tích đình, đền, chùa, miếu, nghè liên quan đến triều Lý.
Về kinh tế: Nghề trồng lúa nước, chăn nuôi gia súc, gia cầm phát triển. Thần phả di tích miếu Phúc Duyên, phường Hải Tân ghi vua Lý Anh Tông cùng thái hậu và công chúa Quỳnh Trân đi du ngoạn đến địa phận trang Phúc Duyên, vua thấy cảnh đẹp, sông nước uốn khúc, dân làng trù phú đã ra lệnh hạ trại, dựng hành cung. Các cụ phụ lão cùng dân làng ra chào vua và dâng biếu hoa quả, sản vật quê hương, được vua ban vàng, bạc và ruộng đất để cày cấy Khi vua. hoàng hậu và công chúa qua đời, dân làng nhớ ơn lập miếu thờ.
Ngọc phả đình, đền Đồng Bào thuộc xã Gia Xuyên; miếu Đông Cận, xã Tân Tiến và đền Đươi, xã Thống Nhất, huyện Gia Lộc; chùa Cẩm Trục, xã Ngọc Liên, huyện Cẩm Giàng... thờ Nguyên phi Ỷ Lan đều có ghi công tích của bà dạy dân làng mở đất, trồng cấy lúa màu, trồng dâu, nuôi tằm, cấp tiền vàng để xây dựng đền miếu thờ phụng.
Đại Việt sử ký toàn thư cũng đã nhiều lần nhắc đến việc: "khắp nơi được mùa", ghi lại sự kiện vua Lý Nhân Tông, Lý Anh Tông nhiều lần ngự giá xem gặt, xem cấy và cày ruộng tịch điền, chứng tỏ triều Lý rất chú trọng đến nông nghiệp.
Hệ thống đình, đền, chùa xây dựng thời Lý khá nhiều trên địa bàn Hải Dương chứng tỏ kinh tế phát triển, đời sống của người dân nơi đây yên vui, no ấm. Các nghề thủ công như trạm gỗ, nghề mộc, gốm sứ, nghề đúc đồng và rèn đúc công cụ, nông cụ, vũ khí ngày càng tinh xảo. Những quả chuông, pho tượng được chế tạo từ thời Lý chứng tỏ nghề đúc đồng đã đạt tới trình độ cao.
Việc học chữ, thi chọn nhân tài được nhà Lý rất coi trọng. Hồng Châu có Mạc Hiển Tích quê ở Lũng Động, huyện Chí Linh (nay là xã Nam Tân, huyện Nam Sách), đỗ đầu (tương đương trạng nguyên sau này) khoa thi năm Bính Dần, niên hiệu Quảng Hựu thứ 2 (1086). ông được chọn làm Hàn Lâm học sĩ, sau thăng lên chức Thượng thư. Em Mạc Hiển Tích là Mạc Kính Quan cũng đỗ thủ khoa năm 1089, làm quan đến chức lịch sĩ Thượng thư. Trần Đăng Nguyên, người huyện Chí Linh, năm Chính Long Bảo ứng thứ 3 (1165) đỗ đầu đại khoa, làm quan tới Thượng thư.
Thời Lý, Phật giáo thịnh hành, trở thành quốc giáo. Nhiều trí thức lớn đều gắn với con đường tu hành sau trở thành người giúp đời, giúp nước, hưng thịnh quốc dân như Bùi Quốc Khái (1141-1234), sinh năm Tân Dậu, niên hiệu Đại Định thứ hai (1141) quê ở làng Bình Lãng (nay thuộc thôn Bình Phiên, xã Ngọc Liên, huyện Cẩm Giàng), trú quán tại làng Trích Sài, Thăng Long. Năm 1185, khi đã 45 tuổi ông đỗ đại khoa, làm quan đến chức Đô Ngự sử. Gặp lúc triều Lý suy đồi, gian thần lộng quyền, ông treo mũ từ quan rồi quy y cửa Phật. Ông hiến tài sản để xây chùa, tạc tượng. Ông được thờ ở chùa Thiên Niên, phường Sài Quất,cạnh Hồ Tây (nay thuộc Thụy Khuê, Hà Nội).
Nhà Lý quan tâm phát triển mảnh đất phía đông kinh thành, không chỉ vì đó là địa bàn giàu nhân tài, vật lực mà về địa lý còn là vùng có vị trí phên dậu, lá chắn phía đông của kinh thành Thăng Long. Năm 1077, trong cuộc kháng chiến chống quân Tống, Lý Thường Kiệt đã xây dựng phòng tuyến sông Như Nguyệt (sông Cầu) để chặn giặc, cử Lý Kế Nguyên đánh địch ngoài cửa biển. Lý Thường Kiệt đã xây dựng chốt thủy quân vững chắc tại Vạn Xuân (Lục Đầu). Đầu thế kỷ XI, giao thông đường thủy và nghề khai thác thủy sản đều phát triển. Lúc đó Vạn Xuân là một đầu mối giao thông quan trọng. Chốt thủy quân vững mạnh này gồm 500 thuyền chiến lớn do hai hoàng tử Hoằng Chân và Chiêu Văn chỉ huy. Vạn Xuân là điếm cuối cùng của sông Cầu gặp ba sông khác là sông Thương, sông Lục Nam đổ từ phía bắc xuống và sông Đuống đố từ phía tây nam vào, rồi từ đây chia nước ra biển theo hai dòng sông Thái Bình và Kinh Thầy. Lục Đầu rộng mênh mông, sóng luôn cuồn cuộn lớp lớp vỗ bờ. Chốt đường thuỷ của Hoằng Chân và Chiêu Văn có thể bịt được đầu mối giao thông quan trọng này, đặc biệt có ý nghĩa trong việc chặn các hướng chính từ biển Đông vào nước ta. Lý Thường Kiệt đặc biệt coi trọng vị trí chiến lược của sông Lục Đầu, coi đây là phòng tuyến thứ hai nếu quân Tống chọc thủng phòng tuyến thứ nhất của Lý Kế Nguyên. Chắc chắn là nhân tài,vật lực của Hồng Châu sẽ phải huy động tối đa phục vụ cho chiến dịch đánh Tống, bởi ở các huyện Nam Sách, Thanh Hà, Ninh Giang, Kinh Môn, Kim Thành, Bình Giang... hiện đều có nhiều đình, đền, chùa thờ Lý Thường Kiệt và các tướng lĩnh tham gia trận đánh giặc Tống năm 1077.
|
|
| Lý Thường Kiệt đặc biệt coi trọng
vị trí chiến lược của sông Lục Đầu,
coi đây là phòng tuyến thứ hai |
Đội quân Hoằng Chân và Chiêu Văn có 2 nhiệm vụ chính: Một là, hỗ trợ cho quân ta ở phòng tuyến sông Cầu đánh địch khi chúng vượt sông và đố bộ tập kích bờ bắc trong trường hợp cần thiết. Hai là, chặn không cho thủy quân Tống vào tiếp ứng quân bộ vượt sông nếu chúng vượt qua tuyến phòng ngự của Lý Kế Nguyên. Sau chiến thắng của Ngô Quyền năm 938, chiến thắng của Lê Hoàn năm 981, trên miền đất thiên hiểm này lại diễn ra trận chiến chặn đứng quân thù, không cho chúng vào sâu lãnh thồ của Đại Việt. Thực tế trận chiến năm 1077 là quân thủy Tống không thể vượt qua phòng tuyến của viên tướng dày dạn kinh nghiệm trận mạc Lý Kế Nguyên. Phòng tuyến trên sông Thái Bình, Kinh Thầy vào tới Lục Đầu với 500 chiến thuyền lớn do Hoằng Chân và Chiêu Văn chỉ huy đã tham gia tổng công kích quân Tống tại núi Nham Biền, tiêu diệt 5.000 quân kỵ binh Tống, góp phần bảo đảm thắng lợi cho cuộc kháng chiến chống quân Tống.
Vào thời Lý Huệ Tông, cơ nghiệp của vương triều Lý suy vi, nhà vua chơi bời vô độ, chính sự, hình pháp không minh bạch, đất nước bị thiên tai, mất mùa đói kém liên miên. Giặc giã nổi lên khắp nơi, xu hướng cát cứ bộc lộ ở nhiều địa phương.
Đoàn Thượng là vị tướng tài cao, trí lớn sinh tại Xuân Độ (nay thuộc thôn Thung Độ, xã Đoàn Thượng, huyện Gia Lộc). Ông cai quản đất Hồng Châu, tự xưng là Đông Hải Đại Vương, tập hợp lực lượng mong cứu dân, cứu nước. Trong 21 năm (1207-1228) quản lý đất Hồng Châu, ông đã có công lớn trong việc dẹp loạn, yên dân, tạo cho nhân dân Hồng Châu có cuộc sống no đủ, được nhân dân hết lòng ủng hộ. Trung thành với triều Lý, với ý thức "trung quân phục quốc", Đoàn Thượng khước từ hợp tác với nhà Trần. Trong một trận giao chiến với quân của Nguyễn Nộn, Đoàn Thượng đã tử trận. Đến nay, tại các huyện Cẩm Giàng, Bình Giang, Gia Lộc, Thanh Hà có trên 10 di tích thờ tướng Đoàn Thượng.
215 năm dưới triều Lý là thời kỳ phát triển rực rỡ của văn minh Đại Việt, Hồng Châu là phên dậu quan trọng phía đông kinh đô Thăng Long. Đất và người Hồng Châu đóng góp không nhỏ vào tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc.
Các di tích thờ danh nhân thời Lý ở Hải Dương Huyện Bình Giang: 1 . Nghè Vạc, xã Thái Học thờ Đoàn Thượng và tổ nghề lược tre.
2. Chùa Sồi Tó, xã Thái Học thờ con vua Huệ Tông.
3. Chùa Cao Xá, xã Thái Học thờ Minh Không, thái sư thời Lý.
4. Đình Ngọc Mai, xã Hưng Thịnh thờ Đoàn Thượng.
5. Miếu Nhuận Đông, xã Bình Minh thờ Nguyễn Thị Trinh Nương và Nguyễn Trung Công, tướng thời Lý đánh quân Tống.
6. Miếu Nhuận Tây, xã Bình Minh thờ 2 vị tướng đánh quân Tống.
7. Đình Mỹ Trạch, xã Bình Minh thờ Đoàn Thượng.
8. Đình Quang Tiến, xã Bình Minh thờ Nguyễn Công Chẩn có công đánh giặc thời Lý.
9. Đình Chân Môi, xã Thái Hòa thờ Đoàn Thượng.
10. Đình Tân Hưng, xã Tân Việt thờ Đoàn Thượng.
11. Đình Lý Đỏ, xã Tân Việt thờ Trần Đức Quang, tướng thời Lý.
Huyện Cẩm Giàng:12. Đình Trữ La, xã Kim Giang thờ Đoàn Thượng.
13. Nghè Đông Giao, xã Lương Điền thờ tướng thời Lý.
14. Đình Đông Giao, xã Lương Điền thờ tướng thời Lý.
15. Đình Thái La, xã Lương Điền thờ tướng thời Lý.
16. Đình Bổi Thượng, xã Lương Điền thờ Đoàn Thượng.
17. Đình Bái Dương, xã Lương Điền thờ Đoàn Thượng.
18. Đình Ngũ Xá, xã Lương Điền thờ Đoàn Thượng.
19. Đình Ngọc Quyết, xã Ngọc Liên thờ thiên thần thời Lý.
20. Chùa Cẩm Trục, xã Ngọc Liên thờ Nguyên phi Ỷ Lan.
21 . Đình Hòa Tô, xã Cẩm Điền thờ Đoàn Thượng.
22. Đình Mộ Tài, xã Cẩm Điền thờ Đoàn Thượng.
Huyện Gia Lộc:23. Đình Cương, xã Tân Hưng thờ tướng nhà Lý.
24. Đình Đồng Bào, xã Gia Xuyên thờ Nguyên phi Ỷ Lan.
25. Đền Đồng Bào, xã Gia Xuyên thờ Nguyên phi Ỷ Lan.
26. Đền Đông Cận, xã Tân Tiến thờ Nguyên phi Ỷ Lan.
27. Đền Quán Đào, xã Tân Tiến.
28. Miếu Lai Cầu, xã Hoàng Diệu, thờ bà Nguyễn Thị Dực, có công đánh giặc giúp nhà Lý.
29. Miếu Trình Xá, xã Gia Lương thờ công chúa Mỹ Châu, con gái Triệu Việt Vương, 6 vị dân lão có công với nước ở thế kỷ thứ VI và tướng có công đánh giặc Xiêm thời Lý.
30. Đình Lãng Dương, xã Gia Lương thờ tướng có công đánh giặc Xiêm thời Lý.
31 . Đền Xuân Dương, xã Gia Lương thờ tướng có công đánh giặc Xiêm thời Lý.
32. Đình Vo, xã Thống Nhất thờ Phạm A Nậu, thời Lý.
33. Đền Đươi, xã Thống Nhất thờ Nguyên phi Ỷ Lan.
34. Đình Trung, xã Thống Nhất thờ Phạm A Nậu, thời Lý.
35. Đình Hậu Bổng, xã Quang Minh thờ Khổng Minh Không, quốc sư thời Lý.
36. Miếu Chợ Cốc, xã Gia Khánh thờ Nguyễn Công Nguyên, danh tướng thời Lý.
Thành phố Hải Dương:37. Nghè Đức Minh, phường Thanh Bình thờ Dương An Nhân, Thái úy triều vua Lý Anh Tông.
38. Miếu Phúc Duyên, phường Hải Tân thờ vua Lý Anh Tông và công chúa Quỳnh Trân.
39. Đình Bá Liễu, phường Hải Tân thờ Đoàn Nghĩa Ảm, tướng thời Lý Thánh Tông.
Huyện Kinh Môn: 40. Đình Xạ Sơn, xã Quang Trung thờ 5 vị Đô Lỗ và 4 vị phò vua Lý Thái Tổ đánh Ai Lao.
41 . Đền Xạ Sơn, xã Quang Trung thờ Nhị vị Hoàng Bà và công chúa con vua Lý Nhân Tông.
42. Chùa Kính Chủ, xã Phạm Mệnh thờ vua Lý Thần Tông.
43. Đình Nội Hợp, xã Lê Ninh, thờ tướng giúp Lý Thường Kiệt.
44. Nghè Lệ, xã Lê Ninh thờ Đỗ Đại Hồng giúp Lý Thánh Tông.
Huyện Kim Thành: 45. Đình Dưỡng Thái, xã Phúc Thành thờ 4 vị tướng thời Lý.
Huyện Nam Sách: 46. Chùa Mạn Đê, xã Nam Trung thờ thành hoàng là Hoàng Hồng, đánh giặc Ai Lao giúp nhà Lý.
47. Đình An Ninh, xã An Bình thờ bà Phạm Thị Toàn và ông Nguyễn Huy Tính giúp vua Lý - Trần đánh giặc.
48. Đình Nhân Nghĩa, xã Nam Đồng thờ 5 anh em họ Đào phò nhà Lý.
49. Đình, chùa Phú Lương, xã Nam Đồng thờ trần Mã Đới giúp vua Lý đánh giặc Ai Lao.
50. Đình Đại Phương thờ 5 anh em họ Đào giúp nhà Lý.
51 . Đình Đồng Ngọ thờ Sở Minh Đại Vương, có công đánh giặc Ai Lao.
52. Miếu Văn thờ Đào Huy Mỹ có công giúp nhà Lý.
53. Đình Nhân Lý, thị trấn Nam Sách thờ Đào Tuấn Lương giúp nhà Lý.
54. Nghè Bến, xã Hợp Tiến thờ Khâm Hoàng Phi Mẫu và Tập Thạch Thành Đại Vương thời Lý.
55. Đình La Đôi, xã Hợp Tiến thờ La Tuyên và La Thành giúp vua Lý đánh giặc Ai Lao.
56. Đình Đồng Pháp, xã ái Quốc thờ tam vị Đại Nương giúp nhà Lý đánh giặc.
57. Đền An Lương, xã An Lâm thờ ông Lý Công Quang phò vua Lý đánh giặc.
58. Đình Nghĩa Khê, xã An Lâm thờ ông Lý Công Quang phò vua Lý đánh giặc.
59. Nghè Rào, xã An Lâm thờ ông Đào Tuấn Lương phò vua Lý đánh giặc.
60. Đình Đồng Sớm, xã An Lâm thờ ông Đào Tuấn Lương giúp vua Lý đánh giặc.
61 . Đình Kinh Dương, xã Hiệp Cát thờ tướng triều Lý.
Huyện Ninh Giang: 62. Đình An Cư, xã Nghĩa An thờ Lê Dương Thinh có công giúp vua Lý đánh Tống.
63. Đình Lê Thọ, xã Quang Hưng thờ 6 anh em phò nhà Lý.
64. Đình Lê Văn, xã Quang Hưng thờ 6 vị nhân thần phò nhà Lý.
65. Đình Hán Lý, xã Hưng Long thờ Nguyễn Phú Độ giúp vua Lý đánh Chiêm.
Huyện Thanh Miện:66. Miếu Mỹ Động, xã Tiền Phong thờ Phạm Văn Cung phò vua Lý đánh giặc Xiêm.
67. Đình Võ, xã Thanh Giang thờ cụ Phan Biên, tiến sĩ thời Lý.
68. Nghè Gia Cốc, xã Tử Cường thờ thái sư Lê Trung Hoa có công giúp vua Lý đánh Tống.
69. Đình Phượng Hoàng Hạ, thị trấn Thanh Miện thờ Đoàn Thượng.
Huyện Thanh Hà: 70. Miếu, đình Cập Nhất, xã tiền Tiến thờ thành hoàng làng Nguyễn Công Hoằng, Nguyễn Công Lại.
71. Miếu Cập Thượng, xã Tiền Tiến thờ Thái thượng lão quân Đoàn Thượng.
72. Đền Đức Vua Bà, xã Cẩm Chế thờ bà Hoàng Thị Hồng, vợ vua Lý Anh Tông.
73. Chùa Linh Quang, xã Cẩm Chế thờ Lý Thường Kiệt.
74. Miếu Đông, xã Thanh Hồng thờ Đoàn Thượng.
75. Đình Vạn Cổ Hương, xã Thanh Khê thờ Lý Chiêu Hoàng.
76. Đình Quách An, xã Thanh An thờ Lý Phương, Lý Mỹ, Lý Xích.
77. Đình Thúy Lâm, xã Thanh Sơn thờ 4 vị: Quý Miệng Đại Vương, Vân Miệng Đại Vương, Linh Ứng Đại Vương, Bắc Đạo Đại Vương có công giúp vua Lý đánh quân Tống.
78. Đền Tòng Thiện, xã Thanh Lang thờ 6 vị Thành hoàng thời Lý.
Huyện Tứ Kỳ:79. Đền Neo, xã Đại Đồng thờ Khổng Minh Không, quốc sư thời Lý.
80. Đền Cõi, xã Cộng Lạc thờ Khổng Minh Không, quốc sư thời Lý.
(Theo Địa chí Hải Dương)